Image

Çetaw Nart
Değirmen (Шхьал)
nart.jineps@gmail.com

01 Ekim 2013, Salı

Udinler – 2

 

Öncesinde Alman Julius von Klaproth ( 1783-1835) Beschreibung der Russsichen Provinzen zwischen dem Kaspischen und Schwarzen Meere adlı eserinde , Vartashen lehçesinde bazı kelimeleri yayınlamıştı. (1814)

 

Almanca

 

Udin

Türkçe

Adigece(B.Lehçesi)

Avarca

Agul

Gott

Bacha(~ Udi bixox / bixa ux)

Tanrı

Tha

Аллагь

 

-

Weib

Schuwuk (= Udi čuvux ~ čubux)

Kadın

Bzılhfığ

цІуябжо/ Tzuyabco

-

Sohn

Gari (~ Udi ğar)

Oğul

Ko

Вас (Was)

baIž

Tochter

Chinar (= Udi xinär)

Kız evlat

Pxhu

Яс (yas)

Ruš

Bruder

Witschi (= Udi viči)

Erkek Kardeş

Şı

Вац(wats)

Chu

Mädchen

Ssengi ? (Udi xinär)

Kız

Pşaşe

Яс (yas)

 

Knabe

Galli ? (Udi gar)

e.çocuk

‘elox

Вас

šinik:w

Wasser

Chee (= Udi xe)

Su

Psı

Лълъим(l’l’im)

Xed

Wein

Fieh (~ Udi fi)

şarap

Sane

Чагъир (Çağır)

-

Apfel

Oesch (= Udi e s)

Elma

Mıyé

-

Hach

Mein Bruder

Bis witschi (= Udi bez viči)

Erkek kardeşim

Siş

(si +şı)

-

-

 

Kitapta verilen tek cümle örneği;

Iß Brod mit uns, mein Bruder / Mieeke arza schum uka bis witschi

“Bizimle ekmek ye kardeşim”

Bizce [4]doğrusu aşağıdaki gibi olmalıdır:

mi-a eke arc-a sum uk-a bez viči

‘Yanımıza gel ve otur, ekmek ye kardeşim’

1982 yılına kadar, Udi dilinin Doğu Kafkas dilleri ile bağlantısına dair sorular ele alınmamıştır. İki ciltlik Reise auf dem kaspischen Meere und in den Kaukasus (Eichwald 1834-38) adlı çalışmasında Eichwald , Nizh lehçesi hakkında bilgiler paylaştı.

R. von Erckert, Udi diliyle ilgilenen, bu dili Güney Kafkas Dilleri ile karşılaştıran ilk yazardır.

(Erckert 1895)

1922 yılında Trubetzkoy, Udi dilini bağımsız bir Doğu Kafkas dili olarak sınıflandırırken,

Trombetti aynı yıllarda Udi dilini ayrı bağımsız bir Kafkas dili olarak sınıflandırdı.

Dirr, Erckerts’in ardından Udi dilinin bağımsız bir Güney Kafkas dili olduğunu ortaya attı. (1928)

Bununla birlikte Udi dilinin izole bir dil olduğu herkes tarafından benimsendi. 1982 ve 88 yıllarında Schulze, Eski Udi dilinde yazılmış parşömenlere dayanarak izole dil teorisini destekledi.

Eski Udi dili, Doğu Samur / Lezgi Dili ile çok ortak yöne sahiptir. İlk Udi dili (erken udice) güneydoğu Samur ağzıyla yakın ilgiliydi.

arəna-na-r c’əc’ iħ-ri si -ri tändər-ä

‘Yaşlı kadın, dikeni çıkardı ve fırının içine fırlattı’ (Güneydoğu Samur)

karnu-n-en cac-a čič-er-i tarn-a-ne bos-sa

‘Yaşlı kadın, dikeni çıkarıp fırının içine fırlattı.’ (Erken Udi)

Eski Udi dili ile Modern Udi’ce arasındaki ilişkiye de değinmemek mümkün değildir.

(Kaynak: Schulze, 2004)

zu gi un šu bü gali-g-ox marg(i)-zow-h-ê

‘Bir gece ve gündüz, kendi içime dönüyorum’

[~ Udi: zu ge q’an šu bo galugox portzube]

Modern Udi ( Nizh)

zu sa samat’-axun os a aiz-e tag-o-z

‘Bir haftaya köye gideceğim.’

Aşağıdaki Udi diline ait kelimeler, Ermenice ile ilişkilidir.

abuz ‘çok’ (Erm. Bazum)

č’äk’ ‘seçilmiş’ (Erm. čokel / seçmek)

c’il ‘tohum, vurmak’(Eski Erm. Ãil / tohum (Mod. Erm. šiv)

el ‘tuz’ (erm. ancak, proto-Lezgi dilinden de geçmiş olabilir.

*q’əl /Schulze 2001: 274)

lerec ~ loroc’ ‘Beşik’ ( Erm. ororocc )

marc ‘sınır’ (Erm. Marz. Kelime eski İran dilinden Ermeniceye geçmiştir.)

nik’ar ‘resim’ (Erm. nkar )

xač ‘haç, ay (Erm. /Far. xačc ‘haç’ (eski dilde ay)

Referanslar:

[1] Vartashen köyü sakinleri, Azeri-Ermeni çatışmaları sırasında “Ermeni” olarak kaydedilmiştir.

[2] Türkçe –Adigece Sözlük (Tırku-Adige Guşı’alh) , Teşşu M.Yasin Çelikkıran,1991 –Maykop

[3] Dağıstan “Avarca”Kılavuz Sözlük, M.Rasih Savaş-Cafer Barlas

[4] makalenin 1. Ve 2. Bölümleri , Wolfgang Schulze’nin Towards a History of Udi” adlı
eserinden özet olarak derlenmiştir.

Birlikteysek güçlüyüz.
© Her hakkı mahfuzdur. İzinsiz, kısmen veya bütünüyle kullanılamaz.

 

 

Bu metni kaynak göstererek kullanabilirsiniz.

Yorum Yapın

Sayın okurumuz, yorum yapabilmek için üye olmanız gerekmektedir. Üye girişi yapmak için tıklayınız.

Kalan karakter (600)

Henüz yorum eklenmemiş

GAZETE

ARAMA EKLENTİSİ

Banner