Adige Yiğitlik Destanı Nartlar

0
13

Önsöz
       Ulusların, uzun geçmişlerini, yaşayış biçimlerini ve nelerle uğraştıklarını, geleneklerini, neler düşündüklerini, olayları yorumlama biçimlerini, amaçlarını ve dünya görüşlerini ortaya koyan ilginç söylentileri vardır. Bu söylentiler, her ne kadar birer yazılı tarih öneminde olmasalar da, Karl Marks’ın dediği gibi, gerçekçi yanlar taşımaları ile, ulusların geçmişlerinin aydınlanmasında birer “ayna” görevi görürler. Bu tür söylentilerden Adıgeler’de bulunanlara “Nartlar” adı verilir. Nartlar, Kırgızlar’ın “Manas”, Kalmuklar’ın “Cangar” ve Ermeniler’in “David Sasun” destanları gibi dünya kültürünün zenginleşmesinde büyük bir yer tutar.
       Nartlar’a ilişkin şarkı (орэд-uered) ve öyküler (хъишъэ-xhice) yeterince derlenip yayınlanabilse, yazılı bir tarih bırakmamış olan Adıge halkının tarihinin aydınlanmasında büyük bir görevi yerine getirmiş olacaktır.
       Adıge destanının bütün tekstlerinin derlenip toplandığını, halk arasındaki varlığını, genişliğini ve zenginliğini gösterecek ve tam bir bilgi sunacak bir yayının ortaya konulduğunu söylemek olanaksızdır. Bu nedenle uzun yıllar boyunca derlenebilen Nart şarkı ve öykülerini yedi ciltte toplanmak üzere yayınlamayı kararlaştırdık.
        Ciltlerimize alınan tekstler, daha çok Adıgey, Kıyıboyu Şapsığ, Kabartay-Balkar ve Karaçay-Çerkes bölgelerinden derlenmiştir; ayrıca dış ülkelerden (Suriye, Ürdün, Lübnan, vb) derlenenleri de bunlara kattık.
        Askerbiy Şorten ve Zıramuk Kardenğuş (Къэрдэнгъушl Зырамыку; Qardenğucv Zıramıku), Nart destanı parçalarının derlenip yayınlanmasında uzun yıllardan beri çaba gösterenlerin başında gelmektedirler.
        Adıge Nart söylencelerini yayınlamak üzere harekete geçtiğimizde, izleyeceğimiz yol konusunda uzman bilim insanlarına danıştık. Eldeki parçalar SSCB (Sovyetler Birliği) Bilimler Akademisi’ne bağlı Dünya Edebiyatını Araştırma Enstitüsü’nde görüşüldü, enstitünün bilim insanları bize yardım ettiler, yol gösterdiler. Ayrıca Gürcistan Bilimler Akademisi üyelerinden Prof.M.Y.Çikovani de bize çok yardımcı oldu.
        1946-68 yılları arasında Nartlar’a ilişkin Adıge söylencelerini derleyip toplayan ve onları yedi cilt halinde yayına hazırlayan, giriş bölümünü, parçaların kimlerden ve nasıl derlendiğini, ozanlarımız ile söylentileri yazdıran öykücülerin kısa yaşam öykülerini yazan da dilbilimleri çalışanı Asker Hadeğal’dir (Хьадэгъалlэ Аскэр;Hadeğalve Asker).
       İlk ciltte şöylesine bir sıralama izlenmiştir: ”Önsöz”ün ardından geniş bir açıklama biçiminde “Nartlar” başlıklı giriş bölümü gelmektedir. Bunu ayrı ayrı “parçalar” (tekstler) izlemektedir. Ardından notası da verilen şarkılar (oрэдышъо- ueredıcue) verilmektedir. En sonunda da “Şarkıcılarımız ve Öykücülerimiz” ile “Kaynaklar” adlı bölümler bulunmaktadır.
      İkinci ciltte ise, Kabartay-Balkar ve Karaçay-Çerkes cumhuriyetlerinde (ç.n.) kullanılan Kabartay edebiyat dili ile yazılmış “Adıge Nartları” başlıklı bir inceleme yer almıştır.
      Böylece “Nartlar” adı verilen Adıge söylenceleri, değişik söyleniş biçimleriyle, olduğu gibi ve her şeyiyle, yedi (şimdi sekiz-ç.n) cilt halinde, bilimle uğraşan ve halk kültürüne ilgi duyan herkese sunulmak üzere ilk kez Adıge Bilimsel Araştırma Enstitüsü tarafından yayınlanmaktadır.                                                       
Adıge Bilimsel Araştırma Enstitüsü
Maykop,1968
 
BÖLÜM-I                              
Nartlar
Asker HADEĞAL                                                                          
                                           
           Nartlar üzerine Adıgelerce (Çerkeslerce) üretilen şarkı (uered -chant), türkü (pşınatl-byline) ve halk öyküleri (xhice -légende) Adıge Yiğitlik Destanı “Nartlar”ı oluşturur. Nartlar çok eski, yani Milat öncesi dönemlerde başlayan, kuşaktan kuşağa aktarılarak gelen ve bu arada, çağlar boyunca gelişimini de sürdürerek günümüze ulaşmış olan büyük bir destan-epope varlığıdır.
           Biz bu yazıda, destanın bütün sorunlarını ele almak ve onlara çözümler getirmek gibi bir amaç taşımıyoruz; biz Adıge destanının, sadece birkaç yönü üzerinde durmak istiyoruz. Burada, daha çok destanın içeriği, çıkış yeri, boyutu ve destan bölümlerinin “yaşı” üzerine kanılarımızı sunmaya çalışacağız.
          Adıge destanı, Adıge topluluklarının bebeklik döneminin şarkısı, tarihi, olayları kavrama yeteneği, bilgeliği ve düşünce düzeyidir. Destanımız, tarihten önceki Adıgeler’in öyküsü, karakteri, sabretme gücü, bereket ve verimliliği, toplumsal ilişkileri, gelişmiş insanlık anlayışları, dünya görüşü ile sanatsal düzeylerinin bir öyküsüdür.
          Destanı “Adıge” (Çerkes) adı altında sunmamız, yaratılmasında bütün Adıge topluluklarının (лъэпкъ;tlepq)   emeğinin yatması, tümünün ürünü ve yararlandığı ortak bir yapıtı, Adıge topluluklarının ilginç öyküsü ve tarihi olması gibi nedenlere dayanmaktadır.
          “Adıge (Çerkes ) toplulukları” olarak da Abadzeh (Aбдзах), Bjeduğ (Бжъэдыгъу), Besleney, Natuhay (Нэтыхъуай-Netıxhuadj), Şapsığ, Hak’uç’ (Хьакlуцу;Hakvutsu), K’emguy (Кlэмгуй), Kabartay (Qebertay), Hatukay (Hatiquay), Mamhığ ve Yegerukaylar’ı (Yedjerıquay) sayıyoruz.
           “Nartlar” sınıfsız toplumun destanıdır.
          Karl Marks’a göre, destan yaşamın bir ürünüdür ve yaşamı yansıtır. Adıge destanını yeterince kavramak için, destanı yaratan Adıgeler’in özelliklerini de öğrenmek gerekir.
          G.V.Novitski’ye göre, 1830’da Adıgey’de (Çerkesya) 1.082.200 Adıge bulunuyordu (Bk.gl.z.”Kubanskie Oblastnıe Vedomosti”,No 38,1884). Şimdi savaş ve kıtlık artığı olarak 712 bin (2002’de -ç.n.) kadar bir Adıge nüfus, Kıyıboyu Şapsığya (12 bin; 1924-45 yılları arasında Karadeniz kıyısında bir "Şapsığ Ulusal Rayonu " vardı; ama 1945’te cezalandırılan ve bir bölümü yöresinden sürülen Adıge-Şapsığlar’a, şimdiye değin tarihi toprakları ve özerklikleri iade edilmedi, ama Rusya Federasyonu’nda, 1999’da çıkarılan bir yasa ve ona dayanan bir hükümet kararıyla "küçük bir yerli topluluk" olarak yeniden tanındılar- ç.n.), Adıgey (110 bin; 1922’den beri bir özerk oblast iken, 3 Temmuz 1991’de cumhuriyet oldu-ç.n.), Çerkesya (50 bin; 1928’den beri tek etnik adlı bir özerk oblast iken,1943’te sürülen ve 1957’de sürgünden geri getirilen ve halkına iade edilen eski Karaçay oblastı toprakları ile birleştirilerek, iki etnik adlı "Karaçay-Çerkes özerk oblastı" oluşturuldu, oblast 3 Temmuz 1991’de cumhuriyet yapıldı-ç.n.), Kabardiya (500 bin; 1944’ten beri tek etnik adlı bir cumhuriyet iken, l957’de, 1944 öncesinde olduğu gibi, sürgünden geri getirilen halkına iade edilen Balkarya ile birleştirilerek, iki etnik adlı Kabartay-Balkar Cumhuriyeti yapıldı-ç.n.), Krasnodar Krayının Uspensk rayonu içindeki Şhaşefıj köylerinde (üç köy :Şhaşefıj ya da Urup;Beçmızey ya da Kanoko ve Kurğoko köyleri-ç.n.), Kuzey Osetya-Alanya Cumhuriyeti’nin Mozdok rayonu ile Stavropol krayının Kursk rayonunda yaşamaktadır.
Мыекъуапэ (Maykop) – 1968
Asker HADEĞAL- (ХЬАДЭГЪАЛl Э Аскэр)
Dilbilmleri Uzmanı
Kaynakça:
         1.Armavir’de (Yermelhabl),100 kadar Adıge Ermeni ailesi vardır.Bunlar dil,tarih ve kültürel yönden Adıgedirler.
         2.Mozdok’ta (Mezdegu Kale) 300 kadar Hıristiyan Adıge ailesi bulunmaktadır.
 (Devam edecek)        

Sayı : 2007 07

Yayınlanma Tarihi: 2007-07-01 00:00:00