PÇ’IHAP’

0
14

QezAn Yusıf
TÉre’ terİ mefeç’ maze
Sıda teri «Yeşüak’uexem ya Maf» a’ow mefeç’ zıç’ıtimı’eştır?» Yеcak’ow qak’uexerem syaplhı­ze, gupşıse halemet sşha qéha. A Hanas, şşıpqer p’uepen xhume, xabzem uefş’en zeritığe tzıfıbel’ık’ue (députat) zaquexer zıxebğeç’ıç’e, ti qalexemi, quace­xemi adesxem yeşüap’er arıba uefş’ep’e zaqow qafiğenağer?! Xeğeguxem bay lhepqew ya’exem ğeş’üatzexer (titul) «knyaz», «baron», «gеrtsog», «lord», «xan», «marçiz», «raci» a’ueze zeraratıştı­ğem fedew, cı yeşüak’uexem ğeş’üatzexer ya’e xhuğe. K’ueç’efeğeş’öw tısıjığuemi (pensiyе) nemısı­ğexew, aw aş’öjjıxew uefş’ap’exem amıştexew «bırja truda» zıfa’uerem xamığewuçöre l’ı xek’uetağexem «Yeşüak’u v zakonе» a’ueşş yacex. «Bırja trudam» xetxew zağuere uefş’en pıdzafexer qızı’aç’a­dze­xerem «Yeşüak’u v rееstrе» ara’ue. Yaşenerexew «Sotsialnew wuxhumeğe yeşüak’ueç’e» zacexerer uefş’ap’exem amıştejıre pensiyonérxew, pensiyе t’ek’um kommunalne fe’ue-faş’e­xem awase zıxa­ğeç’ıç’e, aş zı beşreb wasew qıpızıjırer yizışüjıxerer arı. Ti’aç’ıb invеstorxem maze guere mefeç’ew mıxem qaratığeme, zağeşöç’ıjıştığe, zı weteri adre dunayim ağek’uetejıştığe. Taşış guere l’e qes, dıwa­hım yi ç’ıp’e wui’upe psalhew «Çеm ménşе narodu, nam bolşе şnapsu» zerep’ueştığer mış dej sıgu qeç’ıjığ.
— «A déle-ulejj, se sş’ağep nah, welaha we wu wuserejj şşıpqem!» psınç’ew Hasane yi gupşıse lhağue Hanase qéwbıtı, «Qap’uerem séneguyе kupç’eşxue xelhıç’e… Se se’ue zepıt: arqım femıxhow şham uef réğaş’e! Yeplhelh qeralığuel’ fedew ­wui aqıl zereşerıwerem!»
— «Sıda ade, Hanas, ptsejjıyaşemi, melaxhuemi, rekеtörxemi mefeç’ mafe ya’eme, te, yeşüak’ue­xemç’e, ni tolke mefe ğenefağe, meze xexığe zıç’ı­ti­mı’en fayеr?!» yе’ue Hasane, ğuneğum qıfidzı­ğe şıtxhu t’ek’um qığeguşxuağew, «Sıda, Hanas, yitşürer xabzem qış’ötetığua?»
— «Haw, Haw…Tıtığuenım cıri ti’uef nesı­ğeguep», qegu’a ğuneğur.
— «Yitşürem axhşe lhıtetıba?»
— «Lhıtetı ade!»
— «Detşxın (zakuska) deteşefıba?»
— «Deteşefı!»
— «Axem alhıttıre axhşer xeta zıfak’uerer?»
    «Tıde k’uağemi, ar xabzem zı’aç’iğeç’ıştep. Ar ğenefağe.Fakt
— «Ade, te, yeşüak’uexem, qethıre daxodım nahıbe xabzem qıfezıhaw zavodımı, fabrikemi, kolxozmi, fеrmеrmi sıda pş’erer? Weş’a axeme afede guerexem atze qép’uenew? Şşıpqew (Bud dobr), Hanas, davay pogutarim!»
    Sş’e-e-erep,— yış’ere uefş’ap’exer guç’e qıççıhaze, cewapır Hanase qétıjı,— spirt, arq, piv zıfep’ueştxer qızışaş’ıştığe zavodxew, ‘aş’ü-’uş’üş’, ç’epseş’, konsеrvış’, feşhaf fabrikexew, te ti wuneyе mılhku tş’öş’ıxew qedğe­ğuneştığexer thamete zeblexhuç’e bankrot aş’ı­xi, şxıfıtzer qaxağetequğ, zebgıratxhığ. Axeme ya thametağexemre zexyazığe­ğetequağexemre zeneç’ewejıxi, zefedew zereğe­gu’axeze, qatişew zetét wunexer ağewuçüxi, inamarkexer aşefıxi, çırbışjjağeç’e qaş’ıheğe şagume adağewüçöxi, nemıtse ovçarke cadexer adapxeji t’ısıjığex. Se sş’erep xa­bzem féde qıfezıhın zıgu xelh guere cı axeme axetew.
Hanasere Hasanere yamefeç’ Maz…
— «Ar p’ow wugu wumığek’uedı, Hanas! Şı’ex cıri xabzem yi’ekonomike qezı’atıre tzıfxer!»
— «Sıd se’ue p’uexerer? Tıde qıç’iğexa axer? Zıguerem yıtze weş’eme qé’ueba!»
— «Ze, Hanas, wumıgu’aw téğegupşıs! Teş fede yeşüak’ow tiqeralığueşxue nebgıre thapşa yisew qıpş’öş’ırer?»
— «Minişşe pççağe tıxhow qısş’öş’ı!»
— «Te, yeşüak’uexem, ti pççağeç’e qıtxexhua, qıtxemıxhua? Sıdew p’uere we?»
— «Ade, Xesı, qıtxexhue! Yeplhıba, hapsıyeşüa­p’ew tiqale 7 detığ, cı 50-m nesığ. Axeme aç’e­mıfej­xew yeşüak’uew «v zakonxeri», «v rееstri», «sotszaşişennexeri» mafe qes aç’esıx. Rеstoranew, kaféw 5 detığeme, cı 45-m qéxhuğ. Axemi rekеtörıquexer, krişequexer, bossıquexer aç’e­mıfejxew aç’esıx. Adnaznaçnew qıtxexhue! Fakt!»
— «Qıtxexhue quedıyеp, Xesı, gеomеtriçеske progrеssiyеm yişapxhexem atétew tebağue nah. Népe nebgıriş texhume, néwuş nebgiri 9 tıqexhuşt. Néwuşmıç’e nebg’ribğu pepçç nebgıre bğurı­bğu yeşönım xaşeşş, nebgıre 81-m tınesı, adremıç’e mini 6-m tıqéxhuşt …»
— «Da-a-a…Ze! Stogrammen momenten! Stop! Aş fedizme raşün arq tıde guşe qiç’ışt, Hasan?! Zere­xhuremç’e, arqım tıfal’eze tıl’ejışt. Aş sıfel’enım yıpew népe séşöze sérethal», Hanase qızışelhetı…
— «Ze wumıguı’aw, Hanas, qeda’u. Awujıpqem, zeğe­fédeğu bjjeşşüalhew teş fede yeşüak’uexem népe şşere somit’u – somitfıç’e qıtaşejıxeremç’e şek’ue nebgıre thapşa milliyonér tş’ığer? Te, yeşüak’uexemç’e, qıtxexhue qes yitşüreri nahıbe mexhuba? Vot na çix poçkax nınyе ekonomika tsvétér i zijditsya! Usék, Xensı?» yi gupşısexer zerekuwuxer qıxiğeşew Hasane wupç’exer dısew qé­ğewuçüx. — «Tera zış’üağe xabzem yеzımığeç’ırer?! Tera aş yi’ekonomike femılajerer, qezımı’atı­rer?! Ade, sıd payеç’e te, yeşüak’uexemç’e, xeğewune­fıç’ığew «Meze mefeç’» xabzem qıtimıtışta?! Sıda te adıre tzıfew ti xeğegu yisxew mefeç’ mafe zeritığexem tafedeba?»
— «Welaha wugéniyеç’e, Xesı!» Yiyeğeşüak’uexer şığupşejığew Hanase ğuneğum zıqıguédze, t’e­k’u yеgupşıseşş, yıpe zıqéş’ı; «Hasan, sıwelhe’u, zegue­rem l’ığe qızxeğafi ğezеtem mı gupşısexer txıx. Zerexeğegow qıdguewuçöşt! Xet yış’era, zeredu­nayеw qedğewuşew, aş fede mefeç’xer qeralığue­xem ya’e zıxhuç’e, se stzere we ptzereç’e «Mеsyats Xen — Xesı» a’uenışş, yeşök’ue mefeç’ mazem yеcenxeç’i xhunba?! Zıfede mıxhure ş’ıep…»
Mış zıqızereguidzerer zıç’i Hasane yiguepe­ğaxep, aw ar aş ş’ö’uefıjığep. Yışha qita­cere gupşıse lhap’exem awbıtığepağ.
— «Stopkış lhap’exer! ZIç-zıpçeğow dunayem tét yeşüak’uexemç’e timefeç’ maze tıfe­jüğeban!» Sımaqe qızerihew sıkuweze ce­psalher kupxem axesıdzağ.
«…Tıfejüğeban…, tıfejüğeban…, feban…, feban…, bane…, bane…» Quacem debıbıç’ıre cemaqer bere sthak’ume yitığ.
WEredİn mefeç’ faYеmİ, tÉşöNew qÉreç’İ…
— «Sıqızızeplheç’ım, xeç’ırer zıxexhuejew şap’e­xem aç’et beşreb satırxem afedew, yeşüap’em qıç’ezeretequağe kupım si cepsalhe yıpxhuetağew quacer qızepağecejıştığe. Mıxer xeğeç’i, l’eş’eğu cemaqew «StopKIş lha­p’e­xer!..» zıfi’ow sıgu qi’uç’ığem, yеj-yеjırew zi’atıze, duneyеşxuem yiqueğupe pstewmi zalhiğe’a­sığew qısşixhuğ. Mı waxhtem dunayir siyağ», nurer yıneme qaç’e­ce­guç’ew pç’ıhap’er qı­fe­zı’uatew yıpaşha yit ğuneğur, aperew yılheğurem fedew, Hanase yеde’uştığe.
—«Tıdeç’i zeç’e ç’ım-sım qexhuğ», qıpidzejığ pç’ıhap’em Hasane, «sıplheme, yеca­p’em ç’es yеcak’uexer qesığaxexew sapaşha yitıx. Axer zeralheğow si arqeğuxem amaqi ‘asağe. Nem ç’apç’ew, newutxew yecak’ueme ape, qamılışha bzıw tzık’um fedew pç’ete-lhatew, pşşeşşejjıyе tzık’u guere qéwuçö. Aş yı’ığ ramkem zısuret detığe l’ı jeç’efıri zeç’e qesş’ejığ.»
— «Népe din mefeç’a se’ue?» zımi femığezağew sıqewupç’ağ.
— «Weredin mefeç’ fayemi, téşönew qéreç’i!» Zı­guerem yiguğe lhap’e saç’ıbç’e qış’ıuğ».
Mış dejım pşşeşşejjıе tzık’ur zıxetxem guşxow qaxek’ueti, yate yisuret ç’itxeğe wusem upç’ew, meqe çanç’e qécağ.
«Si tete lhap’e — quacem yınap!
Yıguç’i qabze, yışöç’i daxe!
Tzıfxer zilhep’e que­ce yеfend.
Sıfay se: xeti syate fered!»
— «Séneguyе népere mefeç’ım din uef xemılhç’e. Yeneguyağue jjıme yamafeç’e», yiguğe lhap’exer ç’imıne ş’öyiğow suretxer zepiplhıhaze, saç’ıb detır ze’uşşeşşejıştığ, «Axer arımi serıç’e nahış’ü. Grammişşem axer psınç’ew qı’uixıştıx, qamış’axew ‘aci aş’üitşüşt».
Sabıy cepsalhexer
Pşşeşşejjıyеm yıwuj siç’eleşxue yecak’ueme qa­xek’uetığ. Sıplheme, suretew yı’ığım yıgu zere­fe­mış’ür
qıxeşew, ar qaxi’atıç’ığew qısiğe­lheğuştığ. Aş yit l’ıjjım sineplheğu yеpxhua­te. Beşreb neç’ew aş yineplheğu wuqepığağe. Sepaşö xhujığe nejj netzabgexer nekuç’e kuwuxem aç’ek’uedejıştığex. Buldog naxew yınegu zelhağe gubğue bgınağew zexeç’ıhağ. Şüağue. Téplhac. Nıbac. Beşrebışhame ağetequeğe tsepeş’öne qutafexer ğuejışöw qı’uepsıx. Awujıre mazexem yıçiy yеxığe şxınxem waşızğeğua­zere bjı­ğexer yicenabği, yipç’emp’edelh ç’ıhi, yiğuençec kua­şöxemi qaxeşıştığex. Yınaç’e pşığe wente­ğu­xem nep’e plhıjıbzexer qawuptzenığeşş, ne­ce-’ucay. Thami, ç’ıwepsımi, tzıfxemi abgınejığe tusnaq dedağ! «Mış fedexem mefeç’ maze qafıdesxınım sişı’enığe yеspxışt», — sşha qihağe guxelh yinım sıgu qıdıriğe­ştağew, qıdeç’ınışş, cıdedem yiguxelh yıwuj yihaştım fedew, dımb-dımb-dımb riğa’ow qıtéweştığe. Gur zığewuzıre l’ıjjım caş nahıbere yınape sıç’emıplhejışöw, suretım yıç’eğ ç’etxeğe guşı’axeme zafezğezağ. A neğewup’ep’eğu dedem axem siç’ale qyacew qıriğejağ:
— «Arqım aqılır yеxhunç’e, gu qabzer aş yеwlhegu. Yethale nıbjıç’e guğeri, yеğeşü tzıfığe lhapseri! Wémışü, sitat, şeytan psı dıcım, qıtéç’, sitat, lhepsenççe ğuegum!»
Qızerécew neplheğu dıcır siç’ale sadej­ç’e qıdzığ. Ar qızeresıwbıtew, sşha lhır qıdeweyağ, suretım yit tusnaqıri, wuser zıfe­ğehığeri serığe.
— «Weri tzıf guerem wufedew zıwelhıtejı, ara? Ha-ha-haa!», txhejew Hanase qızdehaşxı­ştığ, «ğuncem zağuere yiplheze ş’ıba, siqueş! Cı zıplheğujığağeme a suretım yitığer Nart Sawsırıqow qıpş’öş’ıni. Ha-ha-haa!»
Şhak’uem yimaş’ö sızelhéwbıtı. Taras Bulbam yı’ueğağeri, yış’eğağeri, Yiwan Grozner zerepsew­u­ğeri sıgu qilhadexi zışıç’asağ. «Zerexeğegow qızdéğehaşxı. Ar ze şagum qıderehaji …»
Qısfeğeğu, sİç’al, YIç’İ thawÉğepsew…
Sıgu qihağexemç’e qızesımığegutsafexe sş’ö­yiğow, amеrikantsexem anegu qıtıralheşöre şxıpe ğeptzalher qızı’uzğeşıze, kupım sı­qıxek’ue­şşejığ. Aw axem se zıç’i sırya’uefı­jığep. Yasabıyxem a’ığ suretxem axeri awbıtığexew, aç’etxağexem a’upş’e­xer xhublablexeze ­yaceştığex. Suretxeme arıtxem quacem desxewui, deç’ığexewui be axetığer. «Zerexhuremç’e, sizaquep! Tham, aşığum, sınape yıthaç’ıjı­ğeba!» Zeresimızaquem sıgu qéğe’ase. Marı Sahide yiç’eletzık’ui, nepsır femı’ığew, yate yisuret qıtéğelheğuşş, tapaşha yit. Zınıbj qewbıtığueyе xhulhfığe zexeç’ıhağew aş yitım yıç’eğ­ç’e ç’etxağ:
«Titete lhap’! Yeşönım wutş’üéğek’uedı, wunağuer k’uedıp’e rédze. Wémışü psı dıc haramım; wunağuer we qıwelhe’u!»
«Tat, sileğuxer «Pensiyеyişüm yiç’aleç’e» qıseweğacex. Nenejjre tetejjre pensiyе t’ek’ur aş’üiweşüjışş, weğeptzımamex. Aş wunesınır nasıpınççağ. Qewuçü, sitat, gunah wumış’e! Yiqunba, sitat, cınes yipşüğer?!
Suretım ç’etxağem ç’aler qécefe, meqenççew nepsır ç’ilheç’ıç’ew Hataw aş yеde’ow şıtığ. Qızeriwuxew «Qısfeğeğu, siç’al, yıç’i thawéğe­psew» yı’ui, yıque yıtame yı’a tırilhhi yadej faw­zenç’ığ.
«SItete lhap’! Wulha’ueme wéşöw, qele yeşüa­p’exer qızepepk’uhaw wuzera’utırer tıthak’ume rağeç’ırep. Qaler cenetep, quacer cahnamep. Wunağuem xhyari, gupsefıp’i, tızedelajeme, zedidğueteşt. Qek’uej, sitat, se sıqıppeplhe, wumaqe ç’exhuepsew nani qeda’ue!» Çetıque lhaşem yiç’ale mış qızerécew, yate yisuret yinıbceğu­xem qariğelheğow bere cıri şıtığ.
«We se silhap’ew, sitete ç’as! Yeşönım wéğewunexhu, ş’ü wuzılheğuxerem agu wewlhegu. Xenej yeşönır, tıqıwelhe’u» Mır zıç’etxağew Şhanıque yisuret zerıt ramkem yipşşeşşe dexeşxue zıriwuseyiğew, nepsıtse ujüxem qaxeplhıze, yate yınit’u alhıxhuştığ. Aw Şhanıque beş’ağew ziğebzexığağ, txetıjığep.
Petxıquem yiç’alew Erik çezıwum yecak’uexem qaxеşı.
«Nıbceğui, ğuneğui, ‘ahıli arqım, sitat, ç’ıwuiğenağ. Yeşönım wuzeréfeç’ı, teri tıpş’üéğek’uedı. Bğuedeç’ dunayir pfezğew­ş’ün­ç’ırem, wémışü arq mexhacem, pque za­que pıyi wufezış’ırem!» Yate yınit’u aç’emı­plheşöw, cepsalher qédzışş, yecak’ueme ç’aler axewuçöjı.
 «SÉşörep» YI’UENç’e adıger wUç’ıte xhuğe
Tiç’alexem anejğıxer ze’ığehağew tape yitığex. Avtobusew yıç’i maşıne zawulew qewuçüğexem arısxeri qarıç’ığew cemeqetxığexem arıtxem yaceştığex. Gırz meqenççer axem aşha­rıtığ.
— «Te tiyeşüak’uexem xet moş fedew zariğelhe­ğujın?! Dirеktorım gramişşer yiç’as, aw mı ue­fımç’e ğesenığe thamatem (zavuç) tıdeguşı’an. Değow agu qe­ç’ığ. Zıtıwuşşefıjew dunayim tıtétze zıteğewune­xhujı. Mır zıgu qeç’ığer yıgu rağe’ajı­ğepen fayе. Ye-we-wey, tiadıge quacexer yeşök’ue xhup’e xhuğa­pex», avtobusım qiç’ığe bzılhfı­ğit’ur alheğurem yıwbıtığexew ze’uşşeşşe­jıştığex…
— «Sıd duneye thamıç’ağua sıqızıténağer?! Alah zaquem yıneş’ü qıtşıfen… Pasem zı yeşök’ue zaquew quacem qıdetacerer tzıfç’e amılhıtew, qa’uç’eme, selam zereramıxıjıştım feş’, zışadzıyеştığe. Cı «séşörep» yı’uenç’e Adıger wuç’ıte xhuğe», nıwew bleç’ırer thawsıxeştığe.
«Arqım sabıyir ptıréxı, seqatew qéğe­xhu, wéğeğek’uedı! Şüémışü lhepqğe­k’ue­dım! Qışöcex şö şüisabıyxer!» Mı cemeqetxığer qızek’uetzaxi, zırağew­şömbğui, yatexem yasuretxeri qa’ati, yecak’uexem wuram gupçem tırawuşxuağ…
GuşhApselhe’u***
— «Siç’ale axeme axetığeba?» Hanase yiwupç’e yеreğue dedew qıse’u.
— «Bow wuişşawui ç’ele lheğupxheşxow axeme ape qıwuçöğağ. Yapş’enere klassır arıba se’ue ar zerısır? Maşalah… L’ıpqım hazırew yiwuçüağ… Arı yıç’i ar zıfewç’ıtapeştığeri. Arew şıtmi, wuisuret zeç’eme anah lhagew, Thar zeweğe kupew a’ığığe­xem, qaxeşew qı’atığağ…»
— «Sıd aş, Hasan, sişşawe sfıç’itxağer? Qeweş’eja?» Yеs’ueştım zeretéşinıharer lheşew qıxeşew Hanase yımaqe qeç’ezezığ.
— «Cahnam hazabır zıtéplhhağe wunağuem yiğıbz aş ç’etxeğağer. Gum xet’ıshare cepsa­lher qesımış’ejı xhuna!? Qeseş’ejı quediya, Hanas, seri seşıne pç’ıhalhegu sfexhunç’e:
«Guğep’e zaquew weri se si’er! Yeşüak’ue wexhu — guğer stéwexı. Sıd hazaba arqım wézı­ğatxhuerer: Wuibınxer mısa, sabiyxer xıma?! Ş’ülheğu neplheğur we zıç’i bıbletxığep! Wémışü, sitat, guğer ttézıxrem! Wémışü, sitat, bınır p’apızğezırem! Wémışü, sitat, wuneğue lhapser te tş’özığek’uedırem!»
Ğuneğur qızıféceğe cepsalher zerezexixew, zeç’em Hanase yı’apq-lhepqxer qelenlağex. Yınexer qewpsepsağexew zıguerem lhıxhuxew qeçereğuğex. Yı’axhuembe pakuexew ç’ezezıştığexemç’e bere ‘abe-lhebağe. Yışha zeç’em qewenteğu, pşşer qéwufe, bğapem qıtéfe. Aş lhıpıtew qewuçüğe waxhter ğuneğuit’ume azıfagu bere plhızew yitığ. T’ek’u-t’ek’uze, guşhapselhe’uxew cepsalhem xe­lhı­ğexer Hanase qılhe’asıjıx, qе’uşşa­şşexew qışhare­wuçöx: «guğep’e zaqow, zaqow we-rı, we-rı si-’er, si-’er. Wé-mışü, wé-mışü!»
Hanase yıpqıne-lınexem axet’ıshare guşı’axem yawer şapxhe téwuçüağew, tıq-tıq, tıq-tıq yı’ueze, gow k’uesejıpeğağer meç’e-maç’eze qéjejı. Beri pemılhew qetecı, ğuneğum zıqıféğaze.
— «Wuipç’ıhap’e, Alah zaquem, xhyar yеş’. Ğuezep’e lhağue tfiş’ınew aş sélhe’u! Yinew se sıpferaz, Hasan, wumıwşşefew qızeresfe­p’ueta­ğemç’e. Alahım nahış’üm tıféwzenç’! ‘Amin!» Téwbıteğe yin xelhew ğuneğum yı’ape qıwbıtıji, Hanase şagum deç’ıjığ.
Hasane aş ç’elhıplhew cıri bere şıtıjığ. T’ek’u-t’ek’uze, sabiy lhe’ow cemeqetxığexem qaxe’uç’ıştı­ğexem ak’uaç’e aşi qılhı’asığ.
 
*** Guşhapselhe’u: guş’ıa zepxığe zexelh (gu, şha, pse) yıguç’e yinew zexiş’ew, yışhaç’e qin qışıxhow, yıpse rizğe­cegujığew, bere zığegumeç’ığe ‘uefığuer qizı’uetıç’ıre lhe’u.

Sayı : 2009 09

Yayınlanma Tarihi: 2009-09-01 00:00:00