ABAZA HALKINDA BOYLAR

0
4727

5 Ekim 1578'de yapılan divan toplantısında merkezi Eriş olan Şirvan vilayeti ve Sohum eyaleti ku­ruldu.(1) "Abaza olmakla birlikte belgelerde Çerkes diye geçen 'ol serhaddün kudemasından, hu­susa şecaatle maruf Batum San­cakbeyi Haydar Paşa, 800.000 akça hasla Sohum Beylerbeyi tayin edildi."{2) Osmanlı Devleti o tarihten itibaren Sohum kalesin­de sürekli asker bulundurdu.

 

Sohum kalesinden Anapa Kalesine kadar Karadeniz sahilinde Aba­za iskelesi olarak 22 iskele ve üç liman vardı.(3) Sohum eyaleti (Sohum, Gagra, Bicunda sancak­larından meydana gelen) Eylül 1580'de lağvedilerek Trabzon eyaletine ilhak edildi.(4)

Çar, 17 Şubat 1810'da yayınladığı bir bildiriyle Abazya'nın Rusya'ya bağlandığını ilan etti. 10 Temmuz 1810 günü Rus donanmasının ka­raya çıkardığı birlikler Sohum ka­lesini Osmanlılardan aldı.(5)

 

"Gerçekten de Abhaz kralı Çaçba Hamit Bey, Rusya'dan yanaydı. Hem de kırk yıldan beri. Kişiliğinden taviz vermeden ülke çıkarlarına uygun bulduğu pek çok durum­da Çar'a yardımcı olduğu bilini­yordu. Hatta Rus Ordusu'nun sür­günlerine ortak olduğu zamanlar bile olurdu."(6)

 

Kaynaklarda Kbaada vadisinde yapı­lan tören ayrıntıları ile şöyle an­latılıyor;

"Dört kolun tümü çeşitli yerlerden gelerek Ahçipshu topraklarının merkezinde, Kbaada vadisinde toplandılar. Bu ücra köyün büyük tarihi öneme sahip bir olayın, Kaf­kas Savaşı'nın bitmesinin kutla­ma yeri olmasına karar verildi. 21 Mayıs sabahı ıssız Kbaada düzlü­ğü Kafkasya ordusu birliklerinin olağan üstü faaliyetleriyle can­landı… Saat 11'de taburlar, süvari bölükleri, topçu ve milis birlikleri açtıkları flamalarıyla birlikte ha­reket ettiler. 1642'den beri Romanov hanedanının bütün Çar­larına şan ve şerefle hizmet eden Hassa-seçme (Leyb-Grenader) Erivanlılar da yerlerini almışlardı. Onların hemen yanında, askeri başarıları Arpaçay ve Arastan Kuban ve Terek'e kadar bütün Kaf­kas dağlarından yankılanan di­ğer üç seçme (grenader) alayının temsilcileri Gürcüler, Tiflisliler, Migreller duruyordu. Onlardan sonra, üstün askeri hizmetleri­ni Dağıstan'da, Çeçenistan'da, Kuban ötesinde ve özellikle son yıllarda, savaş meydanlarında pişmiş gazi Kont Yevdokimov'un önderliğinde yerine getiren Samurlular, Sivastopollüler, Kı­rımlılar, Karadeniz Kazakları ge­liyordu. Ünlü Don ve şanlı Ku­ban Kazaklarının temsilcileri de buradaydı. Son olarak, değişik canlı üniformaları içinde yerli mi­lislerin (drujina) temsilcileri Tsebeldlılar, Mingreller, İmerettler ve Guriler. Yıldırım hızıyla yapılan hücumlarda onlar Kazaklardan ve Dragonlardan geri kalmıyor­lardı ve savaşın sonlarına doğru iyi bir nam kazandılar. Dinsel ge­çit töreni başladı. Borular "Du­aya" çaldı ve flamalar öne çıktı. Çevresi generallerle, kalabalık subay mahiyetiyle ve Georgiyev nişanı sahipleriyle kuşatılmış Baş­komutan Büyük Prens kurganın üzerinde duruyordu… Ayinden ve sancakların takdis edilmesin­den sonra Büyük Prens birlikleri dolaştı; gerçekleştirdikleri " zor ve büyük iş" için hepsine teşek­kür etti ve daha sonra tören geçi­şi başladı."(7)

 

24 Haziran 1864'te, Apsua beyi Çaç­ba Hamit Bey'in önüne Rus yet­kililer, 23 sene önce imzaladığı yazısını koyarak Apsua ("Abhaz") prensliğine son verdiklerini ilan ettiler.(8)

 

Tüm bunlardan şunu görüyoruz:

Bu­günkü Abhazya Cumhuriyeti'ni oluşturan halklardan Apsualar ("Abhazlar"), aşağı yukarı beş yüz yıldan bu yana, hem kuzey Abazalarından (Aşkaruva, Aşua ve Sadz (Çiget)), hem de Wubıh ve Adıge halkından hem coğrafi konumları gereği, hem de o gün­lerdeki dünya siyasetinin belirle­diği zorlayıcı etkileri ile, önceleri Osmanlı İmparatorluğu'nun et­kisinde, 1810 yılından itibaren de Rus Çarlığı ve devamı devletlerin açık etkisi altındaydı. Farklılaştı­lar, değiştiler. Bu değişimi herkes anlayışla karşılamaktadır.

 

Tüm farklılıkları ve değişikliklerine rağmen Apsualar, Abaza halkını oluşturan dört ana gruptan yal­nızca bir tanesidir. Her grubun da kendi içinde alt grupları bu­lunmaktadır. Her araştırmacının, yazarın farklı sıralaması varsa da genel olarak aşağıdaki tabloyu verebiliriz.(Tablo1)

 

Konuşulan dilin yakınlığı bakımından sıralayacak olursak;

Apsua – Sadz – Aşhkaruva – Aşua olarak  sıralanırlar.

 

Apsua gurubu iki kısma ayrılır: Kıyıboyu Apsualar ve Dağlı Apsualar.

Kıyı Boyu Apsualar: Gag, Akva, Abjuva, Samurzakan.

Dağlı Apsular: Pskhu, Guma, Dal-Tsabal.

 

Sadzlar da Kıyıboyu Sadz ve Dağlı Sadz olmak üzere iki kısma ayrılırlar

Kıyıboyu Sadzlar: Saşa, Geç, Arıd, Liaşv, Candrıpş.

Dağlı Sadzlar: Mkelrıpş, Caşe, Aşkhodza, Mdavey (Ahçıpsı+Aybga+Cujguca),Koja.

 

Aşhkaruvalar: Tam, Barakay, Bağ, Şegrey, Kızılbek, Başılbek.

 

Aşualar: Bibard, Lov, Dudaruk, Keç, Jantemir, Klıç

 

Apsualar tüm ku­zeyli Abazaları yanlış bir şekilde, ortak bir isimle, "Aşua" ile anarlar.

Abazaların kuzey kolunu oluşturan guruplardan biri olan Sadz hal­kı da Kafkasya'da yoktur. Onlara verilen diğer bir isim de "Çiget"- tir. İç içe yaşadıklarından çoğu zaman Wubıh ile Çiget halkı bir­birine karıştırılır. Çiget, Adıge ve Rus dilinde, atı çok iyi kullandık­larından dolayıdır ki "at cambazı" anlamına gelmektedir (Çigit)(9). Diasporada onlar da Wubıhlar gibi azınlığı oluştururlar. Abaza dilinin farklı bir şivesini konuşurlarken, Türkiye'de Apsualarla iç içe yaşadıklarından, bugün çok­lukla Apsua şivesini konuşurlar.

 

 

Bugün konuşulmakta olan Abaza ve Adıge dili Wubıh dilinin içinden doğup gelişmişlerdir. Wubıhca anaç bir dildir. Bugünden geç­mişte konuşulan Wubıh diline dil­bilimciler baktıklarında %60'ının Abaza, %40'nın da Adıge dilinde olduğunu ifade etmektedirler. Bugün, tüm değişimlerine rağ­men Abaza dili ile Adıge dilinin %30 oranında benzer ve ortak olduğu söyleniyor. Diğer bir de­yişle, geçmiş yıllarda Wubıh di­linin içinde barındırdığı durum, bugün de Abaza ve Adıge dilin­de devam etmektedir.(Tablo2)

 

"Dilbilimcilere göre, bu dillerin akraba­lığı, ortak maddi temele dayanır ve kökenleri aynıdır. Abaza-Adıge ağızlarında çok sayıda ortak keli­meler var ve bunun nedeni alın­tılar veya kültürel etkileşim değil, sadece bu eski dil öğeleri ortak temele, tek alt katman Proto-Abaza-Adıge katmanına dayanmaktadır ve her iki dilin ana sözlük dağarcığının en eski kısmı bunu açıkça kanıtlamaktadır.(10) (Örnek ortak kelimeler için bakınız: (Tablo3)

Bugünlerde diasporada, hem bilim çevrelerinde hem medya da yan­lış bir algılama ile Abaza halkının bir kolu olan Apsua adına izafe­ten Ruslar ve Gürcülerce kulla­nılan ad olan "Abhaz" adı tüm diaspora Abazalarının adıymış gibi kullanılmaktadır. Herkes her yerde yanlış bir değerlendirme ile bu adı kullanır olmuşlardır.

Birlik olmayan halkın geleceğinin de olmayacağı açıktır.

Bu birlik "ben söyledim oldu" değil, "biz birlikte karar verelim" demekten geç­mektedir.

 

 

Kaynakça:

(1)Osmanlı Çağında Kafkasya-]454-1829

S.Müfit Bilge Kitabevi-2012,S.95

(2)Age. S.472

(3)Age. S.478

(4)Age. S.494

(5)Age. S.475

(6)Abhazya Tarihi, Doç.Dr.ValeriBeygua,

Çev. Papapha M .Tuna, As Yayın-1999, s.80

(7)Çerkesya'nm Ruslar tarafından İşgali,

Semen Esadze, Çev. Murat Papşu, KAF- DER yayınları, Ankara 1999, S. 126

(8)Abhazya Tarihi, Doç. Dr. Valerİ Beygua,

Çev. Papapha M. Tuna, As Yayın-1999, s.80

(9)Adıgece-Türkçe Sözlük, Yasin Çelikkıran,

Maykop-1992/Rusça-Türkçe Sözlük, Vedat Gültek, Bilim Sanat Yayınları, Ankara-2004

(10) Çerkeslerin Etnik Kökeni, Rusian Betro- zov, Çev. O. Uravelli, KAFDAV Yayınları, Ankara-2009, S.112

Ekler :

Tablo:1

""

 

Tablo 2

""

 


Tablo:3

Tablo 3

ABAZACA

ADIGECE

Kuzey

Güney

Batı

Doğu

az

meç

ameç

 

maçe

biraz

degu

adaug

teku

zıteku

çolak

açe

 

a’şe

ye’şe

topal

tlaçe

atlaçe

laşa

laşe

kabul

ç’e

aça

şio

fe

kesmek

pıxıra

apxıra

iupkın

iupşın

kaba

pxaça

apxaça

pxaşa

 

ucuz

pud

apud

pıutı

pud

otur

vuıda

vuıda

vıts

vudeş

uyku

ça

aç’a

çıe

jey

tuvalet

psuna

apsuna

psıvune

psıvun

bağırsak

ketıiy

aketıy

ketıy

 

izin

xuitre

 

fıtınıg

xutınıge

alt

tsaga

atsaga

ç’eg

şag

imdat

marca

amarca

març

marje

 

 

""

 

Sayı: 2014 03
Yayınlanma Tarihi: 2014-03-11 00:00:00