Гъыбзэ яхуэфащэт…

0
9

Sürgünün trajedisini şiir ve ağıtların izinde anlatıyor Hatskuı Raya

Зы зэман гуэркIэ уIэбэжым,
Дунейм и фIыпIэм ухуэзэжым,
ЩIыналъэ бгыхэм яIэтам,
Я нэфI Тхьэ псоми зыщыхуам
Зы лъэпкъ дахащэ щыпсэуащ.

ЩIылъэр зэпцIагъащIэт, уафэри къэунэхуа къудейуэ къыщхьэщытт. Хъуреягъыр джафэт, хуиту къэзыкIухь жьыбгъэм мыбы къигъэст африкэ къумым и хуабэр. Тхьэшхуэм иухуа дунейм япэу къытригъыхьат нартхэр, зэIэщIэлъу, бланэу, быдэхэу, лIыгъэ яхэлъу, IэкIуэлъакIуэу. Ауэ зэрыбэуэну хьэуар пщтыр хъуарэ яхуримыкъужу бэлыхьыр ятелът, дуней щIэщыгъуэм къытехьа къудейуэ кIуэдыжынкIэ шынагъуэ щыIэт. Адэ-мыдэхэм къыхэжа жыг тIэкIуми я тхьэмпэхэр зэлымпIыжат. ЦIыхум ямызакъуэу, псэ зыIут псоми гузэвэгъуэшхуэ къащхьэщыхьат. Гупсысэу щIадзащ цIыху уардэхэм, дауэ зыкъедгъэлыну, ди дунейр дауэ тхъумэжа хъуну?
Псом япэу, жьы пщтырыр къыздикI лъэныкъуэм щIыр блын-Iуащхьэшхуэу щызэтракIутащ. Ар махуэм къепс дыгъэм игъэгъут, жэщым щIыIэм игъэщтт. Я блын-Iуащхьэр быдэ хъун папщIэ мылыр Iуву тралъхьэри, ар мыткIужыну уэсыр тракIутэжащ. Зэман-зэманкIэ къэмыуэжын, къэмыщэщэжыным щхьэкIэ щIэгъэкъуэни къагупсысаш –къыкъуагъэуващ бгышхуэхэр. Апхуэдэ щIыкIэкIэ къэунэхуащ Кавказыбгхэр. Вагъуэхэм я лъабжьэ къыщежьэрт а бгы задэхэр.
Къела хуэдэщ жьы пщырым. Хуиту бэуэжащ нартхэр, я гукъыдэжым къигъэзащ. Ауэ нэр игъэгуфIэртэкъым бгы лъагэ джафэхэм. Егупсысу щIадзащ ягъэбыда хэкур нэр ихьэхуу, псэр щытыншу дахэ зэращIынум, зэрагъэщIэрэщIэнум. Хуабэм къела жыгхэр зэхуахьэсыжри, бгыхэм мэз Iуву щагъэбэгъуащ. Унэсыну нэхъ гугъу бгыщхьэхэм псеймрэ щихумрэ хуагъэзащ, нэхъ илъабжьэкIэ пхъэщхьэмыщхьэ къызыпыкIэхэр хасащ. Мэзымрэ уэсымрэ я зэхуакур зэщымыщу зэщIэгъагъэ удзхэмкIэ ягъэнщIащ. Псори зэгъусэу IэкIуэлъакIуэу зэIуща алэрыбгъум ещхь хъуат. Сыту гуакIуэ, къабзэ хъуа хьэуар! ХъупIэхэр къулеи, салъкъынхэр гуапи! Езэшам и къарум къегъэзэж, сыт хуэдэ узыфэри ирегъэкIуэт, къэнэщхъеям и гукъыдэжыр къретыж.
Ешрэ къикIуэтрэ зымыщIэт нартхэр. ЯхузэфIэкIар куэд хъурт, ауэ нэхъыбэжым хущIэкъурт. Ягу къэкIащ я хэку дахэмрэ я зэфIэкIымрэ хуэфэщэн псы къыщIахуну. Ауэ Тхьэшхуэм и нэфI къащыхуат къарита дунейм апхуэдизу гурэ псэкIэ егугъу нартхэми, елIалIэу зэтралъхьа мылым къахущIигъэжащ псэр хэзылъхьэж псы-нартсанэ. Къуршыщхьэхэм къахуриутIыпщхьэхащ псы къелъэ Iэлхэр.
Нартхэм я хэкур ягъэбыдэху, зыкъызэщIаужьащ нэгъуэщI лъэпкъхэми. Ауэ ахэр хуейтэкъым гугъуехькIэ псэукIэ дахэ яухуэжыну. Хьэзырым тегушхуэну мурад ящIащ. Арати ежьащ мыухыж зауэр. Кавказ хэкур зыIэщIалъхьэну къебгъэрыкIуахэр бжыгъэншэщ. Зи щхьэр къетхъуха Iуащхьэмахуэ ещIэж а псори. Псоми пэлъэщащ лъэпкъыр. ЗэкIэ пэлъэщт…

Сыт хуэдэу сигу ирихьрэ, бгы щIыналъэ,
Уи бынхэм лIыгъэ нэхур зэрапщалъэр,
Уи уафэм игъэжа нэужькIэ псы,
Зэрыгъущыжхэр къырхэр къамэ щхъуантIэу.
Бгы къуагъым къыкъуэлъэтрэ зэми жьыр,
Удз щIыфэр игъэтхытхыу, зэрыщатэр.
БгъуэнщIагъ къэсыхукIэ, Iуащхьэ задэ къэс
Къыхощ уи жэщым плъыр къыхэмыщтыкIыу.
Нэху мэщри – дыгъэм кърекIых дыщэпс,
Жэщ кIыхьым екIуэкIам зы химыщIыкIыу
Гъэгъа жейбащхъуэм и щхьэр еIэтыж,
Дахагъэр зыфIэIэфIхэр и нэгу щIэкIыу.
Дунейм зы хьэрэмыгъэ темытыж
КъыпфIэзыгъэщI тэлаим Iэджэщ лъэкIыр,-
Абы чэщанэу пшэхэр къыщIегъэкIыр.
АрщхьэкIэ нэхъыбэжщ жьым хузэфIэкIыр,-
Ирех чэщанэ, удзри ефыщIыж.
Зы щIэщхъур цIыкIу адрейм къыпфIегъэщIыж,
Арщ щIыр къэзыгъэнар зэщIэдэIукIыу.
Апхуэдэу гъэр зэ хъуам и жейр къыхощт,
Зэхих къыфIэщIу лъэхъум и зу макъыр.
Псэ эыIут псоми зыгъэшынэ хуэщт,
Мы гъащIэр зыми нэсу хуэхъумакъым.
***
Зым схуемыгъэщхь щыпсэухэр мы щIыналъэм.
Iэтащ я хабзэр, я Тхьэр хуитыныгъэрщ.
Мыбы бий щыбукIыныр мыкъуаншагъэ,
ХэкIуадэм мысэ – зыми имыягъэ.
Мыбы псэм щыпалъытыр ныбжьэгъугъэр,
Гуапагъэ пщIам хуэдитI къыщыпхуащIэж,
Ятыж жыпIэну щIыхуэ, лъы щащIэж.
Щыинщ гужьгъэжьгъри, ещхьу лъагъуныгъэм.
***
Зи унэ и щхьэр къэзыхьыжу
Мы щIыпIэм дыгъэр къыщыщIэкIт,
КъухьэпIэм хуэплъэ бгым къыкъуэкIт,
КъуэкIыпIэм хуэплъэм щхьэдэхыжырт.
Мыбы псом япэ щырагъэщт,
Бгъурыту напэм, ныбжьэгъугъэр.
Зыщигъэпсэхурт гъуэгурыкIуэм,
ЩIэсыж къыфIэщIу и унэжь.
***
Мы хэкум ипхъухэм я дахагъым
И хъыбар IэфIхэм дихьэхауэ
Куэд къихъуэпсыкIырт хы адрыщIым,
И щIалэ къуапцIэхэри хъыжьэт,
Аслъэн губжьа къатемыкIуэну.
ЩIэблэ акъыл зэтегъэхуэныр
И нэхъыжьыфIхэм я IэщIагъэт.
ЛъэпкъитIыр благъэ зэрыщIакъэ,
Жэщибл-махуиблкIэ зэхэтт джэгур,
Къуэ лъащIи щыгуи къыпэджэжу.
Яуст уэрэдыр, нэсу гущIэм.
Урыс мыжурэри ямыщIэт.

Кавказ хэкур зыIэщIалъхьэну къебгъэрыкIуахэр бжыгъэншэщ. Зи щхьэр къетхъуха Iуащхьэмахуэ ещIэж а псори. Хэти иригъэкIуэтт адыгэлIым. ЗэкIэ иригъэкIуэтт… ИригъэкIуэтащ, илъэсищэкIэ екIуэкIа Урыс-Кавказ зауэм хыхьэху, урыс мыжурэр къицIыхуху.

Зауэ!.. А псалъэр къупщхьэм пхокI.
Абы аргуэру хузэфIокI
Игъэтхытхын цIыху псом и щIыфэр,
Щигъэбэгъуэн дунейм лъы щIыхуэр.
Зауэ!.. А псалъэм къегъэушыр
Лъэпкъ хэжеяри, мыви, къурши,
Щхьэфэцу мэзхэр егъэтэдж.

Зауэр иухыныр сыт хуэдэ лъэпкъым дежкIи хъуэпсэгъуэу щытми, мы зауэр зэриухар ди дежкIэ лъэпкъ кIуэдущ. Абы къыдежьащ адыгэр дунеижьым щикъухьа хъуныр. Хэт къарукIэ ирахуащ, хэт гъэпцIагъэкIэ ирагъэкIащ. Кавказыр Кавказ лъэпкъхэр имысу нэхъ яфIэгурыхьт.

Анзор и къуэжьым Iуэхухэр зэрехьэ,
Хъыбар къэзыхьыжырПщыунэ Къазийщ,
Хэкум докIыж мыгъуэри!

Налшык тетыжьым паспорт къыдет,
Ди гум къыщIитхъыурэ, хэкум драш,
Хэкум докIыж мыгъуэри!

Пщэдджыжь мафIэгур къыткIэщIолъадэ,
Дызэхолъадэри, ди щхьэр догъей,
Хэкум драш мыгъуэри!

Данэ IэлъэщIыр жьыуейм зэрехьэ,
А зы Алыхьым дызэхуихьыж,
Хэкум дыпокI мыгъуэри!

Тенджыз ФIыцIэжьым кхъухьхэр щызоуэ,
Щауей хьэжыжьым Iуфэр къежыхь,
Хэкур добгынэ мыгъуэри!

Балъкъызу дахэм пшынэр къегъаджэ,
Благъэр къыдэджэм дамыгъуэтыж,
Хэкур тIэщIокI мыгъуэри!

Консулым щIэсыр пащIэ бзииплъщ,
Сабийхэм дахэплъэмэ, ди гур мэуз,
Хэкур къытфIонэ мыгъуэри!

Тырку къурIэнаджэр ди гум и жагъуэщ,
Мыр зи Iэужьым бгышхуэ къытиуэ!
Ди гур къутауэ хэкум докIыж!

******************************
Си Тхьэ, си гугъапIэ
Си лъэпкъ дахащэр уи гущIэгъу хуэныкъуэщ,
Ар тепыIэншэу лъахэм ныхуозэш.
Сэ си Тхьэу, Тхьэшхуэ, лъэкIыныгъэ уиIэщ,
Къыдэш си лъэпкъыр гъащIэм и дурэш.
Сыпоплъэ, Тхьэшхуэ, нобэ уи Iуэху дахэм.
Къэхъуакъым зэкIэ Тхьэр зыпэмылъэщ.
Адыгэу щыIэр нэхьэсыж и лъахэм,
Ухъуащ уэ нобэ си гугъапIэ лъэщ.

Инэмыкъуэ Мулид, Тырку, Анталье

Усэу тха сатырхэр къызыхэкIар
урыс тхакIуэ Михаил Лермонтов и поэмэ «Измаил-бей»
зыфIищауэ адыгэ усакIуэ Ацкъан Руслан зэридзэкIаращ.

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here