Тиныдэлъфыбзэ имаф

0
32

Adigey TV muhabirlerinden Ğuçelh Susanna, 14 Mart Adige Dili ve Edebiyatı Günü nedeniyle Adigey’de yapılan etkinliğe “Adige dili öğretmenin Türkiye’de karşılaştığı problemler” başlıklı tebliğ ile katılan Alaattin Bayram’la ilgili bir makale yazdı

Мафэ къэс ныдэлъфыбзэм имаф
Сыд щыща адыгабзэм имафэ? Ныдэлъфыбзэм мэфэ хэхыгъэ иlэнэу щыта, хьауми мафэ къэс имэфэн фая? Гъэтхапэм и l4-м адыгабзэм ыкlи адыгэ тхыбзэм ямафэ хэдгъэунэфыкlы зыхъукlэ мы упчlэр бэмэ къаты. «Мафэ къэси ныдэлъфыбзэм имафэу щытын фай», – аlо ыкlи ахэмэ щэч хэмылъэу адесэгъаштэ. Сэркlэ Тхьам имафэ пэпчъ адыгабзэм имаф, синыдэлъфыбзэкlэ сэгущыlэ, седжэ, сэтхэ, сырэлажьэ – адыгабзэр сиlофшlэн, ыкlи анахь шъхьаlэр – сырэгупшысэ, ары, сырэгупшысэ, нэмыкl бзэкlэ сыгупшысэу етlанэ зэсыдзэкlыжьырэп, синыдэлъфыбзэкlэ сэгупшысэ. Лъэпкъым щыщ цlыф пэпчъ ащ фэдэу щытын фай. Ау…
Ау лъэпкъ итэкъухьагъэм, зэпэlапчъэу хымэ хэгъэгу зэфэшъхьафхэм арысым, илъэси l55-рэ хъугъэу зинахьыбэ хэхэс щыlакlэ зиlэм щыщ цlыф пэпчъ иныдэлъфыбзэкlэ гущыlэрэп. Адыгабзэ зымышlэрэ нэбгырэ пэпчъ ушъхьагъу горэ иl. Зым ицlыкlугъом дэгущыlагъэхэп, ятlонэрэм еджапlэм щызэригъэшlагъэп, ящэнэрэм lэпэдэлэл шlохъугъ… Джащ тетэу зэкlэлъэкlо.
Мыщ фэдэу зыхъурэм адыгабзэм имафэ тищыкlагъ. Ныдэлъфыбзэм гумэкlыгъоу зэпичхэрэр зэкlэми тэшlэ, ау джыри зэ ахэмэ ягугъу тшlэу, хэкlыпlэхэм тяусэу, джыри зэ адыгабзэ дгъэlумэ хэткlи лые хъущтэп. Нэбгырэ миллион пчъагъэхэм зэрахьэрэ бзэхэу, ыпэкlэ лъыкlуатэхэрэми мэфэ хэхыгъэхэр яlэх. Арышъ, шlокl имыlэу адыгабзэм имафэ хэхыгъэу, теубытагъэу тиlэн фай ыкlи 2000-рэ илъэсым щегъэжьагъэу гъэтхапэм и l4-м ар хэтэгъэунэфыкlы. Мы мафэм тыдэ щыlэ адыгэхэми ныдэлъфыбзэм игугъу ашlы, тегущыlэх. Шъыгъо-шlэжь мафэм, адыгэ быракъым, шъуашэм ямафэхэм, хэку къэгъэзэжьын мафэм афэдэу тыдэ щыlэ адыгэхэри нахь лъэшэу зэзыпхыхэрэм бзэм имафи ащыщ.

Сыдэу тхъагъуа адыгабзэкlэ угущыlэныр, уеджэныр, утхэныр
Бзэм неущрэ мафэ иlэным пае ащкlэ угущыlэн закъор икъурэп, уреджэн ыкlи урытхын фай. Уиныдэлъфыбзэкlэ угущыlэныр, уеджэныр, утхэныр сыдэу тхъагъуа, ащ гухахъо хэогъуатэ. Угущыlэ зыхъукlэ мафэ къэс ащ гу лъыптэрэп, ау зэ узегупшысыкlэ Тхьам къыуитыгъэ бзэмкlэ угущыlэным, зэлъэпкъэгъухэм узэхахьэмэ ныдэлъфыбзэкlэ узэгурыlоным яlэшlугъэ зэхэошlэ.
Адыгабзэкlэ гущыlэхэрэм япчъагъэ лъэпкъыр зэрэхъурэм елъытыгъэмэ макlэ, тхэшъухэрэр ыкlи еджэшъухэрэр нахь мэкlэжь. Ау ащ фэкъулайхэм яlэпэlэсэныгъэ ауплъэкlунэу Мыекъуапэ щырахъухьагъ. Адыгэ къэралыгъо университетым илъэпкъ факультет иегъэджакlохэм мыр ягукъэкl – адыгабзэм имафэ тефэу адыгабзэкlэ тхэным изэхэщэн. Егъэджакlор тхыгъэм къеджэ – отхыжьы. Фэдэ адыгэбзэ тхэным цlыфыбэ къекlолlагъ. Къызэрэчlэкlыгъэмкlэ, адыгабзэкlэ тхэным цlыфхэр фэзэщыгъэх, еджапlэр къызаухыгъэм щегъэжьагъэу фэдэ тхэн яlагъэп. Ау анахь шъхьаlэр, къэкlуагъэ пэпчъ ыбзэ ыгъэлъапlэу, ащкlэ ишlэныгъэ зынэсырэр ыуплъэкlужь шlоигъоу къекlолlагъ. Щыlэныгъэм исыд фэдэ лъэныкъо щылажьэрэ цlыфыбэ адыгэбзэ тхэным хэлэжьагъ ыкlи тиныдэлъфыбзэ имафэ ахэр зэфищагъэх.
Мыекъуапэ кlэщакlо зыщыфэхъугъэхэ адыгэбзэ тхэныр нэмыкl чlыпlэхэми псынкlау ащаштагъ ыкlи ащызэхащагъ. Дунэе адыгэ хасэр кlэщакlо фэхъуи Налщыкъ, Черкесск, Ставрополь, lэкlыб хэгъэгухэм адыгабзэкlэ ащытхагъэх. Ныдэлъфыбзэкlэ тхэкlэ дэгъудэдэ зыlэкlэмылъхэри ащ екlолlагъэх. Ау бзэм лъытэныгъэу фашlырэм, зэрякlасэм къыхэкlэу абзэкlэ тхагъэх.
Кlэлэцlыкlу купэу «Щыгъыжъыем» хэтхэм адыгэбзэ тхэныр благъэкlыгъэп. Япащэу ыкlи зыгъасэхэу Адыгэ Республикэм илъэпкъ артистэу Уджыхъу Мариет ягъусэу яныдэлъфыбзэкlэ тхагъэх.

Тыбзэ хьылъа, хьауми псынкlа
«Щыгъыжъыем» ыцlэ адыгэхэм ядунай щызэхахыгъ, щашlэ, алъэплъэх, ныдэлъфыбзэкlэ ягущыlакlэ бэхэри ехъуапсэх. Адыгабзэм имафэ ехъулlэу къэгъэлъэгъон шъхьаф къашlыныр мыхэм хабзэ афэхъугъ. Ныдэлъфыбзэр агъэбзэрабзэ, зыгъасэхэрэ Уджыхъу Мариет ар ихьатыр. Ясабый ны-тыхэм «Щыгъыжъыем» къызащэкlэ шlокl имыlэу ыбзэ ышlэу, lупкlэу ащкlэ гущыlэу, икlасэу къэтэджы. Адыгабзэр хьылъэ, къины, зэбгъэшlэныр хьэзабым фэд зыlохэрэмкlэ, е ащ фэдэу егупшысэхэрэмкlэ мы кlэлэцlыкlухэр щысэ. Шъыпкъэ, тыбзэ мэкъэ lужъубэ хэт, ау ахэр адыгабзэм ибайныгъ. Зэрэмыпсынкlэр шlэныгъэлэжьхэми къаушыхьаты, ау джащ фэдэу тарихъ гъогу ин къэзыкlугъэу дунаим тет анахь бзэжъхэм зэращыщри къатхы. Адыгабзэр лъэпкъ мэкъамэм фэдэу жъынчы, уедэlункlэ уегъатхъэ.

Адыгабзэм имафэ – лъэпкъ мэкъамэм ихьакlэщ
Гъуагъо Дамир ихьакlэщ ипчъэхэр адыгабзэм имафэ Мыекъуапэ къыщызэlуихыгъэх. Кlалэм илъэс l4 ыныбжь, ныбжьыкlэ дэд, ау шыкlэпщыни, пщыни къегъэгущlэх, ижъырэ орэдхэр, пщыналъэхэр къеlох. Сыдэущтэу къыдэхъугъа? Адыгабзэкlэ къызэрыкlо дэдэу гущыlэнхэуи зымэ къяхьылъэкlы, Гъуагъо Дамир шыкlэпщынэм къыригъаlозэ пасэм аусыгъэ пщыналъэхэр, гъыбзэхэр къыдеlох. Дамир еджапlэм чlэхьэгъэ къодыеу Гъукlэ Замудин дэжь шыкlэпщынэ къегъэlуакlэ зэригъэшlэнэу кlонэу хъугъэ. Кlэлэцlыкlу еджапlэм фольклорымкlэ къутамэ къыщызэlуахыгъагъ, щеджэщтхэр аугъоищтыгъэх ыкlи Гъуагъо Дамир ащ кlуагъэ, ыгу рихьыгъ ыкlи шыкlэпщынэо анахь lазэхэм ащыщ хъугъэ.
Джы шыкlэпщынэр ытlупщырэп, пщынэ къегъэlуакlи зэригъэшlагъ. Пщынэм фэдэу ишыкlэпщынэ сыд фэдэ мэкъами къырегъэlо. Гъукlэ Замудин зэхищэгъэ купэу «Тыжьыным» Гъуагъо Дамир хэт. Замудин иапэрэ купэу «Жъыури» кlалэм ихьакlэщ пае къэзэрэугъоигъ, пщынаоу Лlыбзыу Аслъан ягъусэу зэкlэри Гъуагъо Дамир дежъыугъэх. Джаш тетэу Дамир ежь игъогу хихыгъ ыкlи кlэлэцlыкlу дэдэу зыфежьэгъэ лъэпкъ lофыр лъегъэкlуатэ.

Лъэпкъым ыпашъхьэкlэ хьакъ
Шъхьадж ежь игъогу хехы, ищыlэныгъэ ежь зэрэфаеу егъэпсы. Ау ыбзэ зэригъэшlэщта, зэримгъэшlэщта хэдэнэу щытэп. Шlокl имыlэу къызыхъугъэм щегъэжьагъэу ар ышlэу кlэлэцlыкlур къэтэджэн фай. Ау…
Ау lофыр зырэщытыр шъхьафы. Ушъхьагъухэр бэх, шъхьаж иушъхьагъу зыдешlэжьы. Ау уиныдэлъфыбзэ умышlэрэмэ зи ушъхьагъу иlэу сэ слъытэрэп. Ны-тыхэр къыбдэмыгущыlагъэхэми, еджапlэм щызэмгъэшlагъэми, зэ уахътэр пlэкlэкlыгъэми, ащ нахьэу зыlэкlэбгъэкlы хъущтэп, уиныдэлъфыбзэ зэбгъэшlэным гужъуагъэ иlэп. Макъэхэр lужъхэми, къэlогъуаехэми, лъым хэлъ, зэ ебгъажьэмэ – пшlэщт, укъэгущыlэщт.
Адыгабзэр лъэпкъым ымакъ, ыпс, ылъапс. Ащ инеущырэ мафэ лъэпкъым щыщ цlыф пэпчъ елъытыгъ. Хэбзэ lофышlэхэм, шlэныгъэлэжьхэм язакъоп – бзэм инеущ паекlэ нэбгырэ пэпчъ пшъэдэкlыжь ехьы. Джырэ нэс тыбзэ тфэзыухъумэгъэ тятэжъхэм яхьатыр пае закъоми ар тшlэнэу типшъэрылъ. Тятэжъ пlашъэхэм, лъэпкъым апашъхьэкlэ ыбзэ ыухъумэнэу шъхьадж ихьакъэу телъ.
Сэ синыдэлъфыбзэ зэрэсшlэрэр насыпыгъэу зыфэсэлъэгъужьы. Сэрэп зихьатырыр – сикъуадж, сянэ-сятэхэр, сянэжъ. Зи къысэупчlыжьыгъэп – адыгабзэ зэбгъэшlэнэу уфая, уфэмыя, пшlохьылъа ыlоу. Сафэраз, ныдэлъфыбзэкlэ къыздэгущыlагъэхэти сыкъэгущыlэжьыгъ…

Гъукlэлl Сусан / Мыекъуапэ

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here