Гуапагъэрэ хуабагъэрэ къызыбгъэдэкI Токъу Сарэ

0
22

Haradura Alla, eğitimci ve kültür insanı Tokhu Sara’nın yaşamındaki başarıları, aldığı ödülleri ve hizmetlerini anlatıyor.

Токъу (Гъуэныбэ) Сарэ Михаил и пхъур Тэрч щIыналъэм хыхьэ Мэртэзей (Дейскэ) къуажэм 1949 гъэм къыщалъхуащ. Курыт школыр 1967 гъэм къиуха нэужь ар щIэтIысхьащ куэд щIауэ и псэм щигъафIэ, зыщIэхъуэпс егъэджакIуэ IэщIагъэм щыхуагъэхьэзыру Налшык къалэ дэт училищэм.
Заочнэу зы илъэскIэ еджа нэужь я къуажэм дэт сабий садым гъэсакIуэу лэжьэн щыщIидзащ абы. Дипломыр къыIэрыхьа нэужь, ар къуажэм дэт курыт школым уващ пэщIэдзэ классхэм щригъэджэну. ИкIи ищIэм темызашэу, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэр иригъэфIакIуэу илъэс 47-кIэ лэжьащ.
ПэщIэдзэ классхэм щIэс цIыкIухэм еджэным гукъыдэж хуаIэн, щIэныгъэ лъабжьэ быдэ зэрагъэпэщын, текIуэныгъэхэр зыIэрагъэхьэфын папщIэ егъэджэныгъэм и IэмалыщIэхэр къигъэсэбэпурэ ядэлажьэрт ар. Сарэ и нэIэ щIэтахэм тхыдэ, филологие, экономикэ щIэныгъэхэм я кандидатхэри къазэрыхэкIам ирогушхуэ.
ЩIэныгъэ ярит къудей мыхъуу, Сарэ еджакIуэхэм гъэсэныгъэ яхилъхьэрт, я дуней еплъыкIэм, къэухьым зригъэужьырт, дахагъэм хуиущийрт, адыгэ хабзэм куууэ щигъэгъуазэрт. Абы и лэжьэкIэр куэдым щапхъэ яхуэхъуу апхуэдэт.
— Адэ-анэфIхэм я мызакъуэу, адэшхуэ-анэшхуэфIи сиIащ, хабзэкIи бзыпхъэкIи къимыкIуэту, — жеIэ Токъум, — «ЕвгъэкIуэкI дэтхэнэ Iуэхури щхьэпэщ, мыхьэнэ зиIэщ, ауэ ди хабзэхэр зыщывмыгъэгъупщэ, къыдэкIуэтей щIэблэр абы щIэфпIыкI», — къызжаIэ зэпытт, гъэсэныгъэ-ущииныгъэ мыхьэнэ зиIэ хъыбарыжь куэд къызжаIэжырт, сабийхэм сазэрыдэлэжьэну, ахэр къызэрыдэсхьэхыну Iэмал гъэщIэгъуэнхэм зэрызыщызгъэгъуэзэным яужь ситт. Совет къэралыгъуэр щымыIэж хъуа нэужьщ а псори нэхъ наIуэу къэзгъэсэбэпын щыщIэздзар. ЕджапIэм кружок къыщызэзгъэпэщри, адыгэ хабзэм, уэрамым, унагъуэм, Iэнэм, хьэгъуэлIыгъуэм щызэрахьэ хабзэхэм, хъыджэбз цIыкIухэр пщэфIэным, дэным хуезгъасэу, щызгъэгъуазэу щIэздзащ. Зэмани дэкIауэ КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм къикIыу курыт еджапIэм гъэсэныгъэ и лъэныкъуэкIэ щедгъэкIуэкI кружокхэр къапщытэну къыщытхуэкIуэм, дытемыгушхуащэурэ наIуэ къэтщIауэ щытащ сабийхэм дазэрыдэлажьэ щIыкIэр. КъэпщытакIуэхэм ягу ирихьри, адэкIи едгъэкIуэкIыну хуитыныгъэ къыдатщ, ди лэжьыгъэхэр зи лъабжьэ программэ зэхэтлъхьэн хуейуэ пщэрылъ къытщащIри ар, иужькIэ «Нэхущ псынэ» зыфIэтщыжа клубым, къежьапIэ хуэхъуауэ щытащ.
«ЦIыхубэ педагогикэр и лъабжьэу лъэпкъыр къэгъэщIэрэщIэжын» фIэщыгъэр хуэтщIу а программэр къыдэдгъэкIа нэужь ди лэжьыгъэм нэхъыбэ щыгъуазэ хъуауэ щытащ. Уеблэмэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэди фIэгъэщIэгъуэн дыхъури, хамэ къэрал къикIыжа адыгэхэр къишэурэ, здэщыпсэу щIыпIэхэмкIэ щагъэлъэгъуэжын хуэдэу, видеохэр ттрахауэ щытащ.
Апхуэдэу зи гур зи лэжьыгъэм ета Токъум и къалэмыпэм къыпыкIащ 3-нэ классым папщIэ «Анэдэлъхубзэ тхылъым зэрелэжьын тетрадь» (2006 гъэ), АдыгэбзэмкIэ демонстрационнэ таблицэ, методическэ чэнджэщхэр щIыгъуу (2010 гъэ), 3-нэ классым папщIэ методическэ чэнджэщхэр (2016 гъэ), пэщIэдзэ классхэм папщIэ «Диктантхэмрэ изложенэхэмрэ» тхылъым, адыгэбзэмрэ литературэмрэ пэщIэдзэ классхэм зэрыщаджыну программэхэм я къызэгъэпэщакIуэ-хэм яхэтащ.
И IэзагъкIэ категорие ищхьэ иIэу и IэнатIэм пэрыта Сарэ «Урысей Федерацэм и егъэджакIуэ нэхъыфI» зэпеуэм пашэ щыхъуауэ щытащ, «Адыгэ псалъэ» газетым 1999 гъэм къыхилъхьауэ щыта «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо зэпеуэм щэнейрэ щытекIуащ. А зэпеуэм и къэпщытакIуэ гупым илъэс 14-кIи хэтащ.
ЕгъэджакIуэ IэнатIэм къыдэкIуэу Сарэ Мэртэзей къуажэм ЩэнхабзэмкIэ и унэм и унафэщIу илъэс 12-кIэ лэжьащ.
-Сэ сыунафэщI щхьэкIэ, къуажэм нэхъыжьу дэсри, щIалэгъуалэри, нэхъ цIыкIужхэри — псори дызэгъусэт а зэманхэм. Сыт и лъэныкъуэкIи дэхуэхауэ щыта ЩэнхабзэмкIэ унэр къэдгъэщIэрэщIэжри, кружок зэмылIэужьыгъуэхэр къызэIутхауэ едгъэкIуэкIыу, дызэгурыIуэу дызэдэлэжьащ, — жеIэ Сарэ.
А зэманхэм Токъум иригъэкIуэкIа лэжьыгъэр къэралми гулъытэншэ ищIакъым. Абы и щыхьэтщ КъБР-м и Правительствэм, КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм, Дунейпсо Адыгэ Хасэм, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм, КъБКъУ-м, Тэрч щIыналъэм и щIыпIэ администрацэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр мызэ-мытIэу къызэрыхуагъэфэщар, «РСФСР-м цIыхубэ егъэджэныгъэмкIэ и отличник» цIэ лъапIэр къызэрыфIащар, комсомолыр илъэси 100 щрикъум ирихьэлIэу орден, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ медалыр къызэрыратар. Апхуэдэу Сарэ и цIэр ихуащ «Сердце отдаю детям» (2006), «Победитель приоритетного национального проекта «Образование» (2009), «Лучшие педагоги и учащиеся школ КБР» (2013) тхылъхэм.
Сыт хуэдэ гуп хэмыхьэми, зы хьэлым тет бзылъхугъэм къэзыухъуреихь псоми игури и псэри яхузэIухауэ, дэтхэнэми защIигъэкъуэну, ядэIэпыкъуну хьэзыру апхуэдэщ. Арауи къыщIэкIынщ псоми фIыуэ къыщIалъагъур.
НобэкIэ лэжьапIэ IэнатIэ пэрыту мылэжьэжми, Сарэ Мэртэзей къуажэм дэс пенсионерхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщIщ, Тэрч районым и пенсионерхэм я зэгухьэныгъэм хэтщ, Мэртэзей къуажэм щыIэ Адыгэ Хасэм и унафэщIщ, Джылахъстэней Адыгэ Хасэм хэтщ.
ЗэхэщIыкI куурэ акъыл жанкIэ Тхьэр зыхуэупса Сарэ унагъуэ дахи иIэщ. И щхьэгъусэ Анатолэ пасэу дунейм ехыжри, Сарэ бынитху зыхуей хуигъэзэн, зэфIигъэувэн хуейуэ къыхуэнат. «КъуещIэри — къоIэзэж», — жаIэ, Тхьэшхуэм къару къритри, гуауэм зэфIимыщIыкIыу цIыхубз щыпкъэм хулъэкIащ и сабийхэм щIэныгъэ яригъэгъуэту гъащIэм лъэ быдэкIэ щигъэувын. Сарэ нобэкIэ ирогушхуэ и бынхэм я быныжхэм, абыхэм къащIэхъуахэм.
Сэбэпышхуэ къэзыхьын лэжьыгъэ куэд зи Iэдакъэ къыщIэкIа цIыхубз щыпкъэм ехъулIэныгъэфIхэр иIэу, и унагъуэ дахэр хуэузыншэу, нобэ хуэдэу жыджэру илъэс куэдкIэ псэуну ди гуапэщ.
ХЬЭРЭДУРЭ Аллэ.

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here