Bægænı – Бæгæны 1. Bölüm

0
16

Bu sayımızda, SOIGSI Enstitüsü ile Kuzey Osetya gazetesinin ortak projesi olan “A’dan Z’ye Alanlar” dizisinden beşinci makalemiz olan SOIGSI, Tarihi Bilimler Bölümü’nden Ludwig Alekseevich Chibirov (Л.А. Чибиров) ve İrina Alesheevna Bedoeva’nın (И.А. Бедоева) BEGENI // БÆГÆНЫ başlıklı makalesinin çevirisinin ilk bölümünü yayınlıyoruz. Çevirimi düzelten Sayın Ælbortı İrmæ Akdemir’e teşekkür ederim.

BÆGÆNI, Oset Birası – Alan-Osetler için en eski ve en popüler içkilerden biri olup, lezzeti ile ünlüdür. Bira ritüel bir içkidir: Bu amaçla özel olarak yapılmış bira olmadan hiçbir ziyafet başlayamaz. Osetlerin doğumdan cenazeye kadar tüm ritüellerinde saygı, öncelik ve seçkinlik belirtisi olarak bira dolu bir kap (waşamonga UG) bulunur. Kan-kardeşi olma ve kan davalarının sonlandırılması ritüelleri, ortak bir kaptan içki içmekle taçlandırılır; bira ayrıca ilaç olarak da kullanıldı.
Bira hakkında konuşurken, Oset birasının kökenini İskit-Saka kabilelerinin “ölümsüzlük içkisi” Xaomı (Khaoma) ile ilintilendiren (Orta Doğu Mitolojilerindeki Ab-ı Hayat ve Yunan mitolojisindeki Ambrosia gibi UG)” yetenekli etnolog Warjiatı Vilena’nın çalışmasından uzunca bir alıntı yapmalıyız: “Kültür tarihine yaptığımız gezide, Sakalar – Saka-haumavarga aşiret isminin eski İran yazılı kaynaklarında yapılan atıflarla karşılaşırız. (Orta-Batı Afganistan’dan doğup Türmenistan’daki Kara Kum Çöllerinde yok olan, Heredot ve çağdaşları tarafından Amurghii adıyla bilinen, Murgab Nehri boyunca uzanan vadide yaşayan bu halk “Haomavarga (Haoma mayalayan) Sakalar” adıyla anılıyorlardı. Diğer Orta Asya halkları da Haoma’yı, esriten bu içkiyi, biliyor ve ritüellerinde kullanıyorlardı. UG)… Bu Sakalar hakkında, Ahâmenişler (Birinci Pers İmparatorluğu: MÖ 550 – 330) döneminden övgü dolu yazıtlardan bilgiler ediniyoruz. Bu kabileyi Herodot da Orta Asya Saka kabilelerinden biri, “ Ἀμυργίους Σάκκας // Amyrgian Scythians ” olarak belirtmiştir (VII, 64). Burada, Eski Farsça’daki haumavarga (ritüel haomaları) Yunanca’ya çok doğru bir şekilde çevrilmemiştir, ancak onları güvenilir bir şekilde tanımlamak için yeterlidir … Soma // Haoma, bu isim altında bilinen esriklik veren bir içkiye Doğu İranlıların büyük kısmı müptela idi. Bu içeceğin hazırlanması ve tüketimi, Zerdüşt ayinlerinin temel bir parçasıydı. Bu kült içkiyi içmek kişi üzerinde heyecan verici bir etkiye sahipti, şairlere ve kâhinlere ilham verdi, savaşçıları korkusuz kılardı … Şerbetçiotunun Osetçe ismi olan Xuım-ællæg’in (хуымæллæг)kökeni (Х) hauma aryaka ile ilintilendirilir: yani Aryan (-ların) Xauma (-sı) ile. İran çalışmalarından da anlaşıldığı gibi, hauma ismi Hint Somasına tekabül ediyor ve bu kelimelerin her ikisi de kadim Aryanların Sauma’sından geliyor. Bu, Hint-İran halklarının, Hauma ismi, Avesta’da anlatıldığına göre Haoma, kutsal ölümsüzlük içkisinin canlandırıcı, iyileştirici, adil, asil, altın-gözlü Tanrısının ve onun için yapılan ritüeller için hazırlanan esritici içkinin hazırlandığı bitkinin adıdır. (10. Yaşt, “Mihr-yasht.” Mehr Yaşt (Mitra Antlaşması XXIII, 88-90).”
Oset folklorunda, Oset Birası Begenı’nın bahsi geçmeyen tek bir konu bile yoktur. Örneğin, halk şarkılarında, kuzey yamaçlarında yetişen arpaların uçlarından yapılan Begeni sunulur suçiçeği hastalığının hâmisi Alardı’ya (Аларды ); malt için çift-sıra arpaların ağır taneleri kullanılırdı. Geçmişte dağ sıraların boyunca birçok köyde ekili Alardı – Alardı xuım (Алардыйы хуым) arazileri vardı. Bu ekilebilir alanlardaki hasatın tamamı, özellikle bira yapmak amacıyla, halka açık ritüel-ziyafetlerde kullanılırdı. Bu gün dahi kadınlar, Alardı’nın kutsal alanına genç gelinlerini getirirler ve elinde bir kap begenı bulunan en yaşlısı O’nu Madı Mayram’ın (Мады Майрам) himayesine emanet edici ritüeli icra eder.
Beğeni kutsal bir içki olduğundan, toprağa arpa ekiminden başlayarak, tüm hazırlıkların atmosferi ciddi ve ritüeldi. Örneğin, Arxon köyündeki Naf (Наф) sülalesinin koruyucusu için köy sakinleri arpa için belirli bir alan tahsis etmiş ve bu alandan gelen hasattan O’nun kutsal günü için bira hazırlarlardı. Popüler inanışlara göre, sülalenin refahı Nafa’ya (Нафа) bağlıydı ve bayramda bira içtikleri kutsal alanda Nafı Khoppa’yı (Нафы Къоппа ), büyük tahta bir kepçeyi tutarlardı. Osetler ayrıca bira için arpanın kurutulduğu veya yıkandığı yerleri de kutsarlar.
Oset Kutsal Takvim’deki en önemli bayramlardan biri Waştırciyı Bontæ’dır (Уастырджийы бонтæ ). Bayramda büyük bir şölen yemeği de verilir. Önceleri, bu şölenler her birinde iki farklı toprak sahibi olan ayrı köyler tarafından sırayla düzenleniyordu. Her biri birkaç koyun ya da öküz, ekmek pişirmek için belirli miktarda buğday unu ve iki ya da üç büyük bakır kazanda hazırlanan bira için de bir hayli arpa tahsis ederlerdi. Bu bayramlarda Begenı’yı genellikle erkekler hazırlarlar. Birayı hazırlamak ve saklamak için, özel bir oda inşa edilirdi – Bӕgӕnışton (Бӕгӕныстон)
Oset Birası komşu halklar tarafından fazlasıyla beğenilirdi: Gamba’nın (19. yüzyılın başlarında) bildirdiği gibi, Osetler biralarını Tiflis’e getirip satarlar veya aynı miktarda şarapla değiştirirlerdi.
Bira büyük bakır kazanlarda hazırlanıp mayalanır. Bira yapma süreci oldukça karmaşık ve çeşitli kademelerden oluşur. Dağlık bölgede yetişen iyi arpadan (bir kova bira başına – 20-24 kg’a kadar arpa) malt hazırlanır. Bunun için arpaların üzerlerini kapanır ve çimlenmeye başladıklarında, özel widug (уидуг) raflarında kuruturlar ve sonra da kaba bir şekilde öğüterek jadı læxurd’u (зады лӕхурд)hazırlarlar. Taze malt, bir mayalanma kabında iki ila üç saat boyunca ılık suya batırılır, daha sonra bunlar saman serilmiş hasır sepetlerden süzülür. Sepetler büyük çukurların üzerine yerleştirilir ve buradan süzülen çökeltilmiş sıvı variller (kazanlar) içine dolar. Bu sıvı tekrar bir elek içinden süzülür, daha sonra kazan iyice yıkanır ve berrak malt suyu içine dökülür ve şerbetçiotu (25 kova sıvı için yaklaşık bir elek dolusu şerbetçi otu) ilave edilip, pişirmeye başlanır. Bira ustası tarafından istenilen kıvama ve homojenliğe ulaşıncaya kadar kaynatılır. Pişirme işlemi sona erdiğinde, soğutulan sıvı süzülüp ılık bir odada büyük bir fıçı içerisinde yerleştirilir ve bira mayası ile mayalanır. Fıçı bir battaniyeyle örtülür ve etrafı ısı yalıtımı için samanla örtülür. Fermantasyon sonrasında içmeye hazır olan bira elekten geçirilerek özel kaplara doldurulur. Daha önceleri, begenı ustaları genellikle erkeklerdi (bazıları oldukça meşhurdular); şimdilerde ise begenı hazırlanmasını genellikle kadınlar üstleniyorlar. (Devam edecek)

Çeviri: Ufuk Güneş

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here