Aja-Bælaş: Nart Destanlarındaki Yaşam ve Ölüm Ağacı (1.Bölüm)

0
10

V.I. Abaev SOIGSI Enstitüsü ve “Kuzey Osetya” Gazetesi’nin ortak projesi olan “A’dan Z’ye Alanya” projesi çerçevesinde yayınlanan ikinci makalenin çevirisinin birinci bölümünü sunuyoruz.
Çevirimi düzelten Sayın Ælbortı İrmæ Akdemir’e teşekkür ederim.

Elena Besolova

İskitler, temel özelliği evreni mitolojik olarak algılamak olan, arkaik düşünce türüne sahip arkaik halklardan idi. Bu inancın yansımaları, cenaze ve anma törenlerinin ideolojik kökenlerini ve Osetlerin atalarının yaşayan ve ölen bir insanın gerçek ve mitolojik dünyadaki yeri, ölümden sonraki durumu ve mitolojik kavrayışları doğrultusunda öbür dünyaya ulaşma yolları hakkında fikirlerini araştırmayı mümkün kılar.
Öteki dünyaya vefat edenin, ya da yaşayan bir kahramanın zorlu ve tehlikelerle dolu yolculuğu çok eski ve evrensel bir temadır. Hint-İran; İndo-Aryan ve Sarmat-Alan-Oset paralelliklerini dikkate alarak “Son Yolculuk”’a dair İskit dini ve mitolojik fikirlerini yeniden oluşturabiliriz. Herodot İskit cenaze törenini şöyle anlatır: öldükten sonraki gerçek yolculuk. “40 gün boyunca ceset bir araba içinde yakınlarının yaşadıkları yerleri ziyaret ettirildi ve ona sanki yaşıyormuş gibi davranıldı, gömüleceği gözlerden ırak bir yere getirilinceye değin.”
Yolculuğun uzunluğu, İskit mezarlıklarının topografisiyle karşılaştırıldığında, arkeologların bu ritüelin kahramanın (ölünün) yaşadığı dünyanın çeperlerine ya da merkezine olan günler süren zorlu yolculuğunun bir yeniden canlandırılması olduğunu düşünmesine neden oldu. Bu noktaya varış, kahramanın oldukça zorlu olan yargılanmasının başladığı ve görünüşe göre durumunun değiştiği, mitolojik dünyanın farklı bir alanının sınırlarına varıldığını varsayar. Gerçekte bu nokta bir mezar kompleksi, bir mezar, mitolojik bağlamda ise -ölüler diyarı- olabilir: yani, ölen kişinin “dünyevi” yolculuğunun son hedefi tam olarak ölen kişinin vücudunun olduğu yerdir. Ona eşlik eden eşyalar da en yüksek kutsallığa sahip olduklarından mezarın merkezidir.
İskit cenaze törenini, Güneş Kahramanı’nın yeraltı dünyasına zorlanma sonucu yaptığı yolculuğuyla ilgili bir efsanenin veya destansı bir masalın yeniden canlandırılması olarak görmek de mümkündür ve ayin sırasında ölen herkes bu kahramanla özdeşleştirilir ve ölüm ve diriliş yolculuğunu tekrar etmiş kabul edilir. Örnek, Nartlar’dan Şoşlan’ın Ölüler Krallığı’na olan yolculuğu.
Bilindiği gibi, Şoşlan’ın (Sosruko-UG) Güneş’in kızı Atsıruxş ile evlenmesinin koşulu zorlu bir görevdi Ölüler Ülkesinde yetişen Aja ağacının yapraklarını almak. Diğer dünyadan dönen Şoşlan, Aja ağacının yapraklarını kalesinin dört köşesine dikti.
“Nart Destanları Sözlüğü”nde, T. A. Khamitsaeva şöyle açıklıyor: “Aja yaprağı, Aja ağacı yaprağı, Aja’nın yaprağı, (Destan’daki anlamı) Ölüler Ülkesinde bulunan harika bir ağacın yaprağı”. “Oset Etnoğrafyası ve Mitolojisi” Kısa Sözlüğü’nde A.B. Dzadzieva, Kh.V. Dzutseva ve S.M. Bolee’nin verdikleri daha geniş bir tanım bulunmaktadır: “Aja ağacı, Oset Nart Destanları’nda geçen, yaprakları iyileştirici özelliklere sahip olan sihirli bir ağaçtır. Sadece Ölüler Ülkesi’nde yetişir …”. Aja ağacı, kadim Oset “kutsal” kavramının özellikleriyle ilişkilidir. Ü.S. Gagloyti, “… Eski Hint-İranlıların dini fikirlerinde önemli bir rolü olan bazı bitkilerin anısı, modern Osetler’in dilinde veya destanlarında en azından bir miktar iz bırakmıştır.”
Aja-Belaş’ın ne olduğuna dair araştırmamız bizi gerçekten var olan bir bitkiye ulaştırdı: -Hint Æzadæraktæ’si (Azadirachta indica A. Juss. – Yalancı Tespih Ağacı / Neem Ağacı, Margosa-UG).
Bu, Güneydoğu Asya florasında çok yaygın olan bir ağaçtır. Hint Æzadæraktæ’si – Azadiráchta indica A. Juss Farsça azaddirakt’tan gelir. Soylu / kutsal (hür UG) ağaç veya Aja ağacı, Aja-bælaş (Osetçe UG). Farsça birleşik bir kelime olan azaddiraxt’ın ikinci bileşeni olan “diraxt” Antik İran’da “ağaç” anlamına gelen bir kelime. * Draxta- Orta İran’da ise ”sağlam” demek. Draxt “ağaç”. “Meliaceae” familyasından, yayılan bir taçla, ortalama 12-18 m yüksekliğinde (maksimum 35-40 metre olabilen UG), her dem yeşil ancak 4 °C’nin altında yapraklarını döken bir ağaçtır. Yaprakları, 25-80 cm uzunluğundaki yaprak dallarının iki yanına dizili 3-8 cm’lik yaprakçıklardan oluşur ve karmaşık yapıdadır. Çiçekler püsküller içinde, bal kokulu ve beyaz-mor renktedirler. Meyveler orta boy, yuvarlak – uzun oval, sarı-yeşil renktedir (ve narkotik etkilidir UG). Azadirachta veya Yalancı Tespih Ağacı, subtropikal ve tropikal ülkelerde ve Orta Asya’da bir park ağacı olarak yaygın biçimde yetiştirilmektedir.

Kaynak: Kuzey Osetya Gazetesi, 2017.
No. 30 (18 Şubat) S. 8.

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here