156-р илъэс бжыгъэ, хьэмэрэ гуауэ-нэпс?

0
17

Nalçik’te öğretmenlik yapan Mahuel Beslen, 21 Mayıs Çerkes Sürgün ve Soykırımı ile ilgili yazdı.

Сыт щыгъуи цIыхур зыхуэныкъуэу зыщIэхъупсыр мамырыгъэ пэтми, ди жагъуэ зэрыхъунщи, дунейр зауэншэ хъуркъым. Илъэс мин бжыгъэкIэ узэIэбэкIыжми, зыми къытедмыхауэ, зыми къеIыдмыхауэ Тхьэм къыдипэсу къытхуигъэфэщауэ дыкъызытехъуа ди Хэку лъапIэми зауэ куэд щекIуэкIащ.
Зауэр, дауи, хэткIи гуауэщ. Зауэр къэзыхьауэ зыфIэщIыжми фIэкIуэдар къихьауэ къыфIэщIым нэхърэ нэхъыбэщ. Зауэр, дауи, гуауэщ, цIыхугъэншагъэщ, ар лIэныгъэщ, лъэпкъгъэкIуэдщ. Ар дэ – Адыгэ лъэпкъым нэхъыфIу къызыгурыIуэ, зыхэзыщIэ лъэпкъ дуней псом темытынкIи хъунущ.
Илъэсищэ зыбжанэкIэ узэIэбэкIыжмэ, ди Хэку лъапIэм щекIуэкIа Кавказ зауэ мэхъаджэм ди адыгэ лъэпкъым къыдиха лейр зыхуэдизыр сыт хуэдэ IэмалкIи пхужыIэнукъым. Уи унагъуэ зэкъуэуда зэрыхъум, уи лъэпкъ зэрызэхэлъалъэм къыщымынэу, уи Хэку пэIэщIэ узэрыхъум къыпхуихь ягъэр, тхьэмыщкIагъэр зыхуэдэр – зыхуэдизыр – ар зымыгъэунэхуам дежкIэ гурыIуэгъуейщ, зыхэщIэгъуейщ.
Зи Хэку пэIэщIэ, зи лъапсэ пэжыжьэ лъэпкъыр, сыт и лъэщами, тхьэмыщкIэщ, нэхъ лъэщ щымыIэуи дывгъэщIи, абы щыгъуэми зи фэ телъэфа дыгъужь пэлъытэщ. Фэ зытемылъыж дыгъужьыр, дыгъужь пэтрэ, сыт хуэдизкIэ псэуфын.
Ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэхэм ди тхыдэр къогурыкIуэ нэпсрэ лъэпскIэрэ гъэнщIауэ. ШыбгъэкIэ драмыхыфым – динкIэ дагъапцIэт. ДжатэкIэ къытпэмылъэщмэ – IулъхьэкIэ къытпыхьэт. Ди пыхьэ макъым аузхэр зэщIигъаджэрт. Джэрпэджэжхэр хъаныдзэ бзаджэхэм я шылъэкIэ яубэт. Ди кIуэдыжыгъуэм хуэпIащIэу бий мащIэ ди хэку къихьакъым. ДымащIэт. ДымащIэти тегушхуэгъуафIэ дыкъащIт. Япэ къэсым дриджэгупIэт. Ауэ, пэжщ, дымащIэми, дыгуащIэт.
Адыгэ тхыдэжьым дриплъэжмэ, дэ къытхуэгъуэтыркъым нэхъ гуIэгъуэшхуэ, нэхъ зэман бзаджэ, адыгэхэм я истамбылакIуэм нэхърэ. Зауэ гущIэгъуншэхэми, бэлыхь Iэджэми къела адыгэхэм я нэхъыбэр абы ихьыжащ. Ихьыжащ гъэпцIагъэкIэ. Зауэу адыгэхэм я нэгу щIэкIа къомым лъэпкъыр хагъэщIт. Уз бзаджэу адыгэхэм я фэ дэкIахэм лъэпкъыр хагухьт. Ауэ истамбылакIуэр нэхъ емынэжу къыщIэкIащ. Адыгэ лъэпкъыр – зэрылъэпкъыу – абы ирищIыкIыным зы бетэмалщ иIэжар.
Адыгэхэм хэкур щабгынэм зылъэгъуауэ щыта Я. Абрамовым итхащ: «Ахэр псори адыгэт. Мыбдеж щызэхэтт сабийхэри, цIыхубзхэри, цIыхухъухэри, лIыжьхэри. Сабийхэр щыгъыныджэт, цIыхубзхэм гъуэншэдж кIыхьхэр ящыгът, я нэкIухэр щIэхъумат. ЦIыхухъухэм цей ящыгът, IэщэкIэ зэщIэблауэ. Ауэ а псоми нэхъ къахэщт лIыжьхэр. Абыхэм я лъэпкъ напэр яхъумэжу уардэу заIыгът. Хэчыхьахэу, пкъыфIэхэу, фащэ дахэкIэ гъэщIэрэщIарэ жьакIэху хъужауэ, я набдзэ тхъуахэм губзыгъэу къыщIэплъу, гуакIуэу, абыхэм яхэлъ щIыхьым удахьэхт. Абыхэм я нэкIур Iэдэбыгъэр щэныфIагъкIэ гъэнщIат, я щIыхьыр ящIэжу, адрейхэми апхуэдэ щIыхь хуащIыжу щытхэт. Адыгэхэр зэхэтт мыхъейуэ, сыным хуэдэу жа фIэкIа умыщIэну. Абыхэм я нэкIухэр гуауэм зэщIиIулIат, я нэхэр зэщIэблэт, я Iупэхэр кIэзызу зэтекъузат. Нэрылъагъут, мы гупыр зы бэлыхьышхуэ гуэрым хигъэщIат… Тэлай дэкIри… пхуэмыIэтэжын къэхъуащ сабийхэмрэ цIыхубзхэмрэ зэуэ зэщIэпыхьащ, зыр зым епхъуэу, тепыхьэу, цIыхухъухэри къыщиудащ, лIыжьхэм щIыр я нэпс гуащIэмкIэ ягъэпскIыу зытраIубэри ба хуащIу щIадзащ… Абыхэм я хэкур ябгынэу арат, сэлам ирахыжу…» Апхуэдэущ зэритхыжар а хьэдагъэр зылъэгъуам.
Истамбыл икIыжхэр жэнэткIэ гугъэти хьэдэлъэмыж зэтехъуащ. Адыгэхэр жылэ щхьэхуэурэ зыщхьэщыдзауэ щIыпIэ нэщIхэм, къум щыналъэхэм – пшахъуалъэрэ мывалъэм – ирагъэтIысхьащ. Абы иужькIэщ адыгэхэм псалъэжьу щыжаIар: «Истамбылыжьым имыкIыр щIолIэ, икIар йолIыхь», – жиIэу.
«Тырку жэнэткIэ» гугъа адыгэхэр «Тырку жыхьэнымэм» хэхуащ.
Е 19-нэ лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэм урысей дзэзешэхэр яужь ихьащ IумпIафIэ яхуэмыхъу лъэпкъхэр зыщыпсэу щIыналъэхэм ирахуну. Урысей пащтыхьым мурад ищIат Кавказ Ищхъэрэр зэтес ищIыну…
1764 гъэм урысыдзэм и япэ удыныр къытехуащ Къэбэрдейм.
Бгылъэхэр мэз щхъуантIэмрэ хъупIэмрэ яуфэбгъуауэ, къуршхэм псы уэрхэр къежэхыу, тафэхэри гъавэ бэвым къикъутэу, дэнэкIи Iэщ пшэрхэм, шы гуартэхэм яуфэбгъуауэ щытт ди щIыналъэр. Мыбы зыплъыхьакIуэ къакIуэхэм я гурии я псэри къыщагъанэрт. Ахэр хущIэкъурт аргуэру зэ къытрагъэзэжыну, я гумм щызу зыщаплъыхьыхьыну, ди деж щыпсэу цIыхухэм нэIуасэ зыхуащIыну. Арауэ къыщIэкIынщ пащтыхьым мурад щIищIар Къэбэрдейм и лъэр щIидзыну, щIыналъэр зыIэригъэхьэну. Ауэ Урысейм зэримыгугъауэ адыгэхэр къиину къыщIэкIащ. «Уи нэм къеIэм и псэ еIэж», – жаIэ адыгэхэм. Ди лъэпкъм нэгъуэщI къыхуэнэжыртэкъым. Ахэр я псэ емыблэжу, я гъащIэм щымысхьу, шынэрэ къикIуэтрэ ямыщIэу бийм пэщIэувэу есати, я лъапсэмрэ я адэжь щIыналъэмрэ къебгъэрыкIуэ, къепIэскIу урысыдзэхэм щхьэмыгъазэу япэщIэуващ. Урыс тхакIуэшхуэ А.А. Бестужев- Марлинскэм итха тхыгъэм мыпхуэдэу итщ: «Бгырысхэр къызэрытпэщIэувэр сэшхуэрэ къамэшхуэрэщ. ДащыпэщIэувэкIэ, дэ абыхэм гущIэгъу лъэпкъ яхуэтщIыркъым, я къуажэхэр зэтыдогъасхьэ, я цIыхухэр зэтыдоукIэ, я былымхэр къатыдох, губгъуэхэр лыгъэм идогъэс. КIэщIу жыпIэмэ, лажпсэрыхыр къахудогъакIуэ».
Пэжщ, а зауэм и кIэр хьэдагъэт: Къэбэрдей къуажэ 80-р щIым щыщ ящIыжат. Къэбэрдейм и махуэр къапэплъэрт Дагъыстэнми, Шэшэнми, КъухьэпIэмкIэ щыпсэу адыгэ лъэпкъхэми. Ауэ урыс генералхэм зэрагугъауэ Кавказыр къэзэуныр псынщIэу зэфIэкIакъым, зауэр кIыхь-лIыхь хъуащ.
Зауэм нэхъ псынщIэIуэу кIэ иратын папщIэ Урысейм и Iэтащхьэхэм мурад ящIащ адыгэхэр я щIыпIэм ирагъэкIыну: е Уэсмэн империем Iэпхъуэн, е Урысейм къахуигъэлъагъуэ тафэ щIыпIэхэр псэупIэ ящIын. Ар къызыгурыIуахэм я унагъуэр, мылъкур Тыркум ягъэIэпхъуэу хуежьащ.
Урысейм къилъытащ ар зауэм икIэщIыпIэкIэ ухынымкIэ Iэмалу, IэмалыфIу. 1862 гъэм Уэсмэн империем унагъуэ щибгъурэ плIыщIрэ зы Iэпхъуащ. Ауэ ИстамбылакIуэкIэ зэджэ гъуэгуанэ гуузым гупышхуэу щытеувар 1863-1864 гъэхэрщ.
Урыс сэлэтхэм ихъуреягъкIэ къаувыхьа адыгэхэм я уни, я лъапси хыфIадзэурэ тенджыз ФIыцIэ Iувым я щхьэр яхьырт. ЩтапIэ ихьэжахэр кIуэдыкIейуэ тенджыз Iуфэм щызэтрихьат.
Ахэр Тырку кхъухьхэмкIэ тенджызым зэпрашыну къагъэгугъати,къэзыгъэгугъа Уэсмэн империем и унафэщIхэр игъэгужьеижат.
ИстамбылакIуэм щыгъуэ тенджызым мин бжыгъэкIэ адыгэхэр хэкIуэдащ, абыхэм я хьэдэхэр бдзэжьейхэм Iус яхуэхъуауэ щытащ. Арауэ жаIэ тенджыз ФIыцIэм Iус адыгэхэм бдзэжьей щIамышхыр. Абы и закъуэкъым, кхъухьым ежьэурэ щIыIэ къатехъуэри цIыху куээд щIыIэм иукIащ.
1900-1902 гъэхэми истамбылакIуэхэр увыIакъым. А илъэсхэм Къэбэрдейм иIэпхъукIащ цIыху мин бжыгъэ куэд. Иджыпсту теншкъым ИстамбылакIуэ гъуэгу мыгъуэжьым техьахэм я бжыгъэр къэпхутэжыну. Ауэ Къэбэрдей адыгэу, зэратхыжымкIэ, мин 60-м нэсым я хэкур ябгынащ.
Урыс пащтыхьым и блэгущIэтхэм зэратхыжамкIэ, 1858 гъэм щыщIэдзауэ 1864 гъэ пщIондэ, Тыркум ираша адыгэхэм я бжыгъэр мин 398955-м нос. 1864 гъэ къудейм цIыху мин 342748 ирашащ.
Зауэм и кIэр хьэдагъэщ. А хьэдагъэр зэпыуакъым куэдрэ. Зэпыуакъым адыгэ цIыхубзхэмрэ сабийхэмрэ я нэпсыр. Ужьыхакъым а мафIэр, лъымэм игъэудэфа зауэлIхэм ягъэтIылъакъым я джатэр, яхуэлIыр ялIри къелар хэкум ирахуащ. Аращ тхыдэр щыхьэт зытехъуэр. Тхыдэм зыпхуегъэхъуэжынукъым. ЦIыхум пэжыр ищIэн хуейщ. Ди адэжьхэм, абыхэм я адэжхэм ди хэкужьыр, ди лъэпкъым и нэгу щIэкIа псори утыку къилъхьапхъэщ, дяпэкIэ апхуэдэ гуIэгъуэ къэмыхъужын, лъэпкъхэр зэпэщIэмыувэн, зэрыIыгъын папщIэ.
Шэрджэсым щыщ Али-Бердыкъуэ къуажэшхуэм ипщэкIэ ущыдыхьэкIэ, гъуэгум и ижьырабгъумкIэ, Iуащхьэжьым тетщ мывэ сын. Адыгэ Хэкур яхъумэжу Кавказ зауэжьым зи щхьэ хэзылъхьа, зауэм къахуигъэна гуауэмрэ гуIэгъуэмрэ ирахужьэу Истамбыл гъуэгужьым текIуэда адыгэхэм я фэеплъщ а сыныр. Мывэ сыным и лъабжьэм мыпхуэдэу кIэщIэтхэжащ:
«Щхьэхуитыныгъэм щIэзэухэ! Фадэплъей адыгэхэм! Ахэр щапхъэ фхуэхъунщ!»
Карл Маркс.
А фэеплъыр зигу къэкIар щIалэщIэщ, илъэс 27-рэ зи ныбжь Хутэхэ Мышэщ. Апхуэдэ щIалэ губзыгъэ куэд лъэпкъым диIамэ, ди пщIэр зэикI ехуэхынутэкъым.Ауэ итIани жыпIэ хъунукъым адыгэ лъэпкъым и пщIэр лъахъшэу. Бгырысхэм къемыхъуапсэ гъуэтыгъуейщ. Адыгэхэр нобэ къэралыгъуэ 48-м щопсэу. Ауэ ахэр абыхэм дежкIэ хэхэсщ, хамэщ. Абы къыхэкIыу я гур адэжь щIыналъэмкIэ щыIэщ. Мылъкуракъым къулеигъэр, хъуапсапIэр, гъащIэр зыгъэдахэр. АтIэ, уи щIыналъэрщ, уи лъэпкъ, уи къуэпс здэщыIэ щIыналъэрщ. Ахэр абыхэм зэкIэ япэIэщIэщ. Алыхьым ещIэ я гур здэщыIэм я лъэр щынэсыжын. Ауэ итIани «Гур здэщыIэм псэр мэкIуэж», – жаIэ.

Е 18-нэ лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэм щIидза Кавказ зауэр екIуэкIащ илъэсищэм щIигъукIэ. Абы и лъы защIэ напэкIуэцIхэм иджыри къыздэсым тхылъеджэм и гур егъэпIейтей. Генерал Засс жиIауэ щытыгъащ: «Я их вывариваю, очищаю и рассылаю по разным анатомическим кабинетам к друзьям моим – профессорам в Берлин». Мыбы зи гугъу ищIыр адыгэ зауэлI яукIахэм я щхьэхэрт.
Я дэ ди Тхьэ, сыту куэд дэкIа абы лъандэрэ, сытуи куэдкIэ зихъуэжа дунейм! ГъащIэмрэ хымрэ зэрагъэщхь, абы пэж хэлъщ. Хыр къэукъубеймэ, псори зэIурегъэлъадэ, зэIурегъэлъадэри мэжэщIыж. Псыр жэщIыжамэ, пшахъуэ псыфым къытенэр псыинащ. ГъащIэри апхуэдэщ. ЦIыхухэр къызэроIэт, зэроукI. Лъэпкъышхуэм нэхъ цIыкIур хиутэнущ, зэтриукIэнущ – къанэр жыIэщIэ ищIынущ.
ИлъэсищэкIэ зилъ ягъэжа адыгэхэм къытщыщIар гуауэм и гуауэжщ. Ахэр гущIэгъуншэу лъэщIыгъэкIэ зэтраукIа къудейкъым, атIэ къэна мащIэри пагъэкIащ езыхэм апхуэдизу псэемыблэжу яхъума я адэжь хэкум. Нобэ дунейм и щIыпIэ куэдым щикъухьащ ди лъэпкъэгъухэр. Языныкъуэ щIыналъэхэм ахэр щыхэпсыхьыжынкIэ шынагъуэ къыкъуэкIащ, езыхэм плъапIэуи хъуэпсапIэуи яIэ Кавказым зэрыпэIэщIэм къыхэкIыу. Мисс аращ мухьэжырхэм къагъэзэжыным и Iуэхур адыгэхэм, абы и щыIэныгъэм я дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэхэм ящыщ щIэхъуар.
Зауэм и кIэм и закъуэкъым хьэдагъэр – езыр зэрыщыту хьэдагъэ зэфэзэщщ. Кавказ зауэмрэ истамбылакIуэмрэ теухуауэ ятхыжахэм уащыщIэджыкIкIэ, ди лъэпкъыр абы щыгъуэ зэрыта гузэвэгъуэ иным и теплъэгъуэ гуэрхэр IупщIу уи нэгу къыщIоувэж.КIыщIоувэжри, нэм нэпс къыпфIокIуэ…
ИстамбылакIуэ… гуауэрэ нэпскIэ гъэнщIащ мы псалъэм хэт дэтхэнэ зы хьэрфри. Хьэрфхэм мы псалъэр «къыщагъэщIкIэ» дунейр нэхъ пшагъуэ мэхъу, гур мэуз, псэр мэхыщIэ. Уи лъэпкъым, псэкIи къуэпскIи узэпха уи лъэпкъым, къыщыщIа, къылъыса бэлыхьыр мы псалъэм «къыщигъэлъагъуэкIэ» ар зэхэпхыну абы утетхыхьыну тынш?

Хэсшынут сэ гъащIэ лъагъуэр,
СыщыIэжауэ щытамэ си Хэку.
Къесхьэхынут уафэм ит вагъуэр,
Къыщыблэн хуэдэу си Хэку.

ЖысIэнут уэрэд дахащэ,
СыщыIэжауэ щытамэ си Хэку.
Уджыр сщIынут Iэзащэу,
Ауэ къэмыскIэу си нэгу.

Уэсыр сщIынут дыгъафIэ,
СыщыIэжауэ щытамэ си Хэку.
ПсынэпскIэ згъэуфIынкIынут мафIэр,
ЩызэщIэмынэжын хуэдэу си Хэку.

ЩIылъэм зесхьэнур гуфIэгъуэт,
СыщыIэжауэ щытамэ си Хэку.
КъысхуащIми здэнут дагъуэ,
Сыщалъхуа сыкIуэжамэ Хэку.

МахуэлI Беслъэн,
Налшык къалэ,
егъэджакIуэ

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here