Tsıkurayı Færdıg / Цыкурайы Фæрдыг (1. Bölüm)

0
16

Bu sayımızda SOIGSI Kuzey Osetya Beşeri ve Sosyal Bilimler Enstitüsü ile Kuzey Osetya gazetesinin ortak projesi olan “A’dan Z’ye Alanya” dizisinden çevirisini yayınlıyacağımız makale, “büyülü dilek boncuğu” anlamına gelen Tsıkurayı Færdıg / Цыкурайы Фæрдыг üzerine. Makalenin yazarı Zalina Konstantinovna Kuşaeva, SOIGSI Folklor ve Edebiyat Bölümü’nde kıdemli araştırmacı ve çoğu Nart Destanları ile ilgili kırktan fazla bilimsel makalenin yazarıdır. Kuzey Osetya-Alanya Cumhuriyeti Halk El Sanatlarının Korunması Sanat Konseyi ile Vladikavkaz Belediye bünyesindeki “Nartların Ülkesi” tarihi ve etnografik kompleksi oluşturma çalışma grubu üyesi. Türkiye Oset Diasporası’nda Ata Dinlerini yitirmiş olmalarından dolayı Tsıkurayı Færdıg geleneği ve ritüelleri kaybolmuş olsa da halen dillerinde “çok kıymetli, eşsiz bir şey” anlamında kullanılan Tsıkurayı Færdıg’a dair ilgi çekici bilgiler sunan bu makaleyi beğeninize sunuyorum. Çevirimi düzelten Sayın Ælbortı İrmæ Akdemir’e teşekkür ederim.
Atsætı Ufuk Güneş

Osetlerin etnik kültüründe önemli bir yer tutan, benzersiz bir kalıntı vardır: Tsıkurayı Færdıg ( arzuları yerine getiren boncuk: kelimenin sözlük anlamıyla, “istediğiniz her şeyi veren boncuk”). Alanların bu boncuklara duyduğu hürmet ve yüceltme geleneği çok eski zamanlardan beri bilinmektedir, Alan mezarlarında keşfedilen çok sayıda bulgu bunu açıkça göstermektedir.
Olağanüstü boncuk motifi, Oset halk geleneğine de sıkı bir şekilde yerleşmiştir ve neredeyse tüm türlerinin hikaye ve kompozisyon dokusunda bulunur: peri masalları, efsaneler, gelenekler, ritüel dualar, şarkılar, halk aforizmaları, vb. Bu motifin özel anlamsal zenginliği vardır ve Oset Nart Efsaneleri’nde de çok yaygındır. Önemli bir hikaye teması oluşturan bileşen olarak, geniş bir masallar külliyatında kendine yer bulmuştur: Nartların yaratılması üzerine destan (kadæg); Bezenag-Ældar’ın (Бедзенаг-алдара) oğlu Araxzaw (Арахдзау) nasıl doğdu; Hamıts Geleneği; Şırdon’un Batraz’ın göksel varlıklarla savaşı ve ölümü hakkındaki efsanesi; Nartı Şırdon’un, Nartların lideri Xamıts’ın hayatı ve ölümü hakkındaki efsanesi; Soslan’ın Sos taşından doğuşu; Soslan, Bedoxe ve diğerleriyle nasıl evlendi vb…
Tsıkurayı Færdıg’ın sembolik anlamı, göksel cisimlerin kökeniyle ilgili etiyolojik mitlere de yansır ( Nartların Ezeli Kökenlerine Dair Destan “Нарты равзæрды æнусон кадæг”), buradaki yaratılış sahnesinde ilahi enerji ve güneş ışığı boncukta vücut bulur ve kozmolojik modellerin inşasına katılır: “Görkemli atalarımız, eski ve sahte dünyanın uykuda, sessiz ve karanlık olduğunu söylerlerdi. Sonra ay ışığı gökyüzünde belirdi, yıldızlar parladı ve Samanyolu bir uçtan diğerine ufka doğru uzandı. Daha sonra Seher Yıldızı ışıldadı ve mavi gökyüzünde bir Güneş ortaya çıktı. Daha sonra, değerli bir boncuğun parlak ışığıyla, gökyüzünde bir kıvılcım parladı ve yeryüzüne düştü sonrasında dünyadaki her şey koyu bir külle kaplandı. Tanrı Nart’ı göksel ateşin kalıntılarından yarattı, Yaradan’ın nefesinden Tsikurayı bur Færdıg (Harika sarı boncuk “Цыкурайы бур фæрдыг”) Evren’in başlangıcında ortaya çıktı.” Soslan’ın doğumu hakkındaki Kadæg’ın Digor versiyonlarındaki hikayeye göre, Güneş kahramanı Sos-taşından doğar ve Harika Boncuk’un efsanede Güneş semantiğine sahip bir nesne olarak sunulması da dikkat çekicidir.
Oset mitolojisinin özelliklerinden kaynaklanan zihinsel özellikler, Nart Destanı’nda çoklu arketiplerin ve sembollerin aktif kullanımına katkıda bulundu. Dolayısıyla, destansı anlatı yapısında, harika özelliklere sahip pek çok tür nesne vardır: Watsamongæ (“Уацамонгæ” / harika kupa); fudiroxgænæn tzæh dor / zærdæ isærxæn dor (dig.) ( “фудирохгæнæн цъæх дор” / “зæрдæ исæрхæн дор” (диг.) / olumsuz olayların unutulmasına katkıda bulunan bir taş ); Sos-dor / æmir dor (dig.) (“Сос-дор” / “æмир дор” (диг.) / Soslan’ın doğduğu taş); ğulaqi færdıg / zolaq færdug (dig.) (“гъулахъи фæрдыг” / “золахъ фæрдуг” (диг.) / dirilten boncuk, Tsıkurayı Færdıg’ın benzeri); tæxgæ mæşıg (“тæхгæ мæсыг” / uçan kule); gamhud (“гамхуд “ / görünmez şapka); Arvaydæn (“Арвайдæн “ / Göksel Ayna); farnı læzæg (“фарны лæдзæг” / farn (bereket) direği) ve pek çok diğerleri gibi.
Farklı zamanlarda, bu konuyu V.F. Miller, K.L. Xetagurov, L.A. Çibirov, H. Tsğoytı, V.S. Gazdanov, D.G. Tmeneva, A.A. Tuallagov, T.K. Salbieva, D.V. Sokaeva, E.B. Besolova, V.A. Tsagaraeva ve diğerleri. Çok sayıda etnografik bilgiye göre, kimi Oset ailelerinde Tsykurayı Færdıg mevcuttur. Ayrıca kimi vadilerdeki Kutsal alanlardaki tapınak-depolarında da bulunmaktadır. Boncuklar sahiplerinin boncuklarıdır, bu nedenle özel bir kutsal huşu duygusu ile korunur ve meraklı gözlerden özenle gizlenirler. Boncuk, temiz, kar beyazı pamuk yumağı ile sarılır ve ortaya çıkarıldığı özel bir kült töreninden sonra her zaman bu pamuk yumağı yenisiyle değiştirilir. Bu boncuk, kural olarak, evin gizli bir yerinde, birbirlerinin içine konulmuş üç değerli kutu içerisinde saklanır.

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here