Bırsey Wumar Alfabesi

0
971

Bırsey Wumar alfabesi günümüzde Adigey, Karaçay-Çerkes ve Kabardey-Balkar Cumhuriyetlerinde kullanılmakta olan Kiril karakterli alfabedir. Bırsey Wumar’ın bu alfabeyi 1850-1860 yılları arasında yaptığı iddia edilmekte ise de alfabeye ilişkin belirtilen dönemlere ait yazılı bir belgeye rastlanamamıştır. Alfabe, 1936 tarihinde dönemin SSCB Başkanı Josef Stalin’in tüm cumhuriyetlerde Latin ve türevi alfabeleri yasaklamasının ardından Kabardey-Balkar Cumhuriyeti’nde kullanılmaya başlamış ise de, bilahare diğer cumhuriyetlerde de kullanılmıştır. Wumar’ın alfabesi Doğu ve Batı Adige alfabesi olarak iki alfabe şeklinde kullanılmaktadır. Bu farklılık günümüzde de devam etmektedir. Ayrıca alfabenin yazım tarihi 14 Mart olarak kabul edilmiş ve her 14 Mart Adige Dil Günü olarak kutlanmaya başlanmıştır.
Bırsey Wumar alfabesinde küçük ve büyük ses uyumu ya da dilin özelliğine göre ince/kalın/ keskin gibi sesler, ana harflere inceltici-yumuşatıcı-kalınlaştırıcı gibi ayırt edici simgelerle belirtilmeye çalışılmıştır. Bu simgeler alfabeyi hantal hale getirip öğrenimini zorlaştırmıştır. Günümüz alfabe yapım tekniklerinde kalınlaştırıcı-inceltici vb. simgeler kullanılmamaktadır. Zira her dilin kendine özgü ses uyum kuralları vardır. (Bknz. Büyük sesli uyumu-küçük ses uyumu vb). Sesli harfler sessiz harfleri okutur. Örneğin şişe yazarsanız sözcükteki her iki sesli harf de ince ünlü olduğundan Ş harfleri de ince okunacaktır. Şapşal yazdığınızda her iki ünlü da kalın ünlü olduğundan Ş harfleri kalın okunacaktır. Bu durumu ayırt etmek için herhangi bir özel simgeye ihtiyaç yoktur. Modern alfabelerde bu tür simgeler kullanılmamıştır. İngiliz, Fransız ya da Alman alfabelerinde harfler bulundukları yere göre değişkenlik gösterebilmekle birlikte bu değişkenlikler net kurallara bağlanmıştır. İkişerli üçerli harfler kullanılmış fakat birbirini yumuşatmak ya da kalınlaştırmak amaçlı değil yeni bir harf/ses simgelemek için kullanılmıştır. Örneğin C harfini s ya da k olarak kullanırken, CH harfleri misyonundan bağımsız Ç sesini simgelemiş. Adige/Kiril alfabesinde tamamen farklı bir mantık kurgulanarak heceler standart ses olarak değerlendirilmiş. Alfabede gereksiz simge kullanımı nedeni ile hem okuma güçlüğü oluşmuş hem de bir kitabın yazımında normal alfabeye göre %15 ile 20 arasında daha fazla sayfa kullanmayı zorunlu hale getirmiş. Adigeler bu alfabeyi kullanarak birçok eserler üretmişlerdir.
Alfabenin kurgusu ve simgeleri ile örnekler aşağıda tablolar halinde verilmiştir.

 

 

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz