Kışın ilk günü, daha da karanlık ve soğuk günlere yol aldığımız o 1 Aralık günü, Kuzey Kafkasya’da, özellikle Kabardey-Balkar Cumhuriyeti’nde bu düşüncenin aksine aydınlık bir gün. Çünkü 1 Aralık, onlara o kış gününü ısıtan ve aydınlatan güneşli sesi getiren gün. Tıpkı bir bahar gibi. Bizim bu bahar günümüzü de aydınlatması ve ısıtması için sizlere bu güneşli sesten bahsetmek istedim. Bugünümün konuğu; Çerkes kültürünün bilge kadını Setenay Guaşe’nin sesini bizlere ulaştıran, “Kabardey’in Setenay’ı” olarak bilinen, RSFSR (Rusya) ve KBASSR (Kabardey-Balkar) Onur Sanatçısı Valentina Sosmakova. (URL-1 / URL-10)
Asıl adı Valentina Şemsadinovna Sosmakova (Валентина Сосмакова) olan sanatçı, 1 Aralık 1934 yılında günümüzdeki adı Anzorey olan, Nalçik’in doğusunda, Osetya’nın sınırına yakın bir bölgede bulunan Staryi Lesken adlı köyde doğdu. Kabardey-Balkar Cumhuriyeti’nde; “Altın Ses”, ulusal kültürün pırlantası ve Kabardey-Balkar halkının gururu olarak anılan sanatçı, ömrünün 50 yılını sanatı için harcamıştır. İşçi bir ailenin kızı olarak dünyaya gelen Valentina, çocukluğunda ailesi ile birlikte Yerokko’ya taşındı. Kısa bir süre sonra başlayan 2. Dünya Savaşı sürecinde evden çıkan babası, bir daha eve dönememiş ve Valentina Sosmakova, annesiyle baş başa kalmıştır.
Tüm ülke için ağır bir bilançosu olan savaş döneminin zorlukları içinde büyüyen Valentina, okul yıllarında amatör faaliyetlerde şarkı söylemiş, şarkı yarışmalarına katılmış ve okul korosunun solistliğini yapmıştır. Gelecekteki kariyerini işaret eden “o ışık” ise daha çocuk yıllarında parlar. Yetenekli çocukları keşfetmek için Nalçik’ten gelen bir kültür heyeti; 9 yaşındaki bu kız çocuğunun yeteneğini, güçlü sesini fark etmiş ve onun profesyonel bir sanatçı olabileceğini belirtmiştir. Maddi güçlüklerle dolu hayatında, o ışığın parlaklığı bir süre sonra azalır ve Valentina sıradan eğitim hayatına devam eder. Liseden mezun olduğu günlerde ise o sahne ışığı yeniden parlamaya başlar. Kabardey-Balkar Devlet Şarkı ve Dans Topluluğu’na (Bu dönem bilinen adıyla Kabardinka) davet edilir, bu daveti kabul ederek annesi ile beraber şehre taşınır. Topluluk kadrosunda yer almasına rağmen reşit olmadığı için 1,5 yıl sahneye çıkamaz. Bunu eğitim süreci olarak gören Valentina, sahneye yönelik çeşitli eğitimler alır. Opera sanatçısı Lyubov Lisovskaya, piyanist Valentina Perşina ve şef Aristarkh Gavrilovich Orlov-Shuzm gibi usta isimlerle çalışır. Bu dönemi hakkında geniş bilgi, torunu Anzor Arohov’un anılarından ve çeşitli biyografik yazılardan edinilebilir. (URL-2 / URL-10)
1957 yılı Valentina Sosmakova’nın kariyerinde bir dönüm noktası olur, Tüm Birlik Festivali’nde topluluk, birinci derece başarı belgesi alır. Ardından Valentina, Kabardey’in Rusya ile ortak tarihinin 400. yıldönümü dolayısıyla düzenlenen kutlamalar için davet edilen sanatçı kadrosu içinde yer alır. Truvor Şeybler tarafından yazılan “Nartlar” adlı operada Valentina, “Setenay” rolünü üstlenir. Bu role dair etkileyici performansı, onun “Kabardey’in Setenay’ı” olarak anılmasını sağlar. “Nartlar” operası, meşhur Bolşoy Tiyatrosu’nda sahnelenir ve Sosmakova, ilk performansıyla “Üstün İşçilik Madalyası” kazanır. Daha sonra şarkı ve dans topluluğu ile dünyanın farklı bölgelerinde sahnede solist olarak yer alır. O güne dair sanatçının dostu, ünlü solist Mutay İsmailoviç Ulbaşev’in şu cümleleri okunmaya değer:
“400. yılı etkinlikleri için topluluk Moskova’daydı. O zamanlar insanlar zengin değildi; giyecek ve yiyecek kısıtlıydı, bugünkü gibi israf yoktu. Topluluğun solisti ve o büyük güzel Valentina Sosmakova, üzerinde sahne kostümüyle Gorki Caddesi’nde (şimdiki Tverskaya) yürüyüşe çıkmıştı. Moskovalılar dönüp dönüp Valentina’nın temsil ettiği o eşsiz Kafkas güzelliğine bakıyorlardı. O nesil için ulusal kıyafet (Çerkeska/Qafe), her gün giyilebilen normal bir elbiseydi. Valentina vitrinlere bakarak yürürken bir mücevher mağazasının önünde durdu. Alacak parası olmasa da her genç kız gibi içeri bakmak istedi. Gözleri, güneş ışığında taşları parıldayan muhteşem bir gümüş broşa takıldı. Büyülenmişti. Tam o sırada arkasına döndü ve beni gördü. ‘Valya, bu broşu çok mu beğendin?’ diye sordum. Valentina hüzünlü bir sesle, ‘Evet Mutay, çok güzel bir parça ama boş ver, yürümeye devam edelim’ dedi. Moskova konserleri bitti ve Nalçik’e döndük. Nalçik’teki bir kutlama konserinde, dansçılar son dansı bitirince seyirciyi selamlamak için öne çıktık. Seyirciler çok sevdikleri Valentina Sosmakova ile beni alkışlıyordu. O sırada cebimden çıkarıp Valentina’nın yakasına takıverdim o gümüş broşu. Valentina onu ömrü boyunca sakladı. O broş, dostluğumuzun ve sahnedeki anlarımızın nişanesi oldu. Valentina, o muhteşem gümüş broş gibi sahnede hep parladı.” (URL-3)
Kremlin Sarayı’ndaki başarılı bir performansından sonra ünlü Sovyet besteci, şef, piyanist ve birçok prestijli devlet ödülünün (Lenin Ödülü, Stalin Ödülleri vb.) sahibi olan efsanevi Dmitri Borisoviç Kabalevski, Valentina Sosmakova’nın yanına gelerek şu sözleri tarihe düşürmüştür: “Sizin sayenizde Kabardey şarkılarından daha melodik ve daha güzel bir ezgi duymadığımı söylüyor zihnim.” (URL-4)
Kabardey-Balkar Üniversitesi’nde öğretim görevlisi olan Marina Bitokava, Valentina Sosmakova için şu ifadeyi kuruyor: “Bugün kendimizden emin olarak söyleyebiliriz ki; Kabardey-Balkar kültürünün ‘en değerli hazinesi, altın mücevheri’, Valentina Sosmakova’nın mirasıdır. Geniş bir aralığa, zengin tınılara ve kendine has bir ulusal karaktere sahip, büyüleyici güzellikte bir sesti. Valentina Sosmakova, kültürümüze paha biçilemez katkılar sunmuştur.” (URL-5)
26 yaşında Kabardey-Balkar Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti “Onur Sanatçısı” yüksek unvanını alan Valentina Sosmakova, en zor müzikal eserleri zorlanmadan, sahnedeki doğal duruşuyla icra etmiştir. Glinka, Dargomıjski, Rimski-Korsakov ve Rahmaninov’un romanslarının yanı sıra mezzosoprano lirik-dramatik eserleri de başarıyla seslendirmiştir. “İlhamım gelmeden hiçbir şey yapamam” (URL-2) cümlesini sıklıkla kullanan sanatçıya asıl ilhamı sanıyorum Kabardey halk şarkıları vermiştir. 1977’de yayımlanan, 10 şarkıdan oluşan birinci albümü (LP) ile 1981’de yayımlanan, 4 şarkıdan oluşan ikinci albümü (EP) aynı adı taşımaktadır: “Kabardey Şarkıları” (Кабардинские Песни). (URL-6)
Ünlü Kabardey solist Anatoliy Otarov ile düetler yaptığı bu iki albümün dışında Vladimir Baragun, Thabısım Wumar ve Khusen Maremukov ile Kabardey halk şarkılarını seslendirdiği pek çok başarılı kaydı mevcuttur. (URL-7 / URL-8 / URL-9)
“Rus Şarkılarının Kraliçesi” Lyudmila Georgiyevna Zıkina, Sosmakova’yı meşhur Pyatnitsky Korosu’na davet etmiş; ayrıca Moskova Filarmonisi’nde çalışması ve hatta Moğolistan Opera ve Bale Tiyatrosu’nda solist olması için teklifler almıştır. Ancak Sosmakova anavatanına ve ailesine sadık kalmıştır; anlam, ilham ve öz sanatına adanmışlıkla dolu parlak bir hayat yaşamıştır. (URL-10)
Valentina sahneye yaklaşık yarım asır emek verdi. 17 yıl boyunca şarkı ve dans topluluğunda (günümüzde GAAT “Kabardinka Devlet Akademik Dans Topluluğu”) solistlik yaptı. 35 yılını ise Devlet Filarmonisi ve Radyo-TV kurumunda geçirdi. Sovyetler Birliği’nin her köşesinden sanatçı ve toplulukların katıldığı, SSCB Merkez Televizyonu’nun “Adresimiz: Sovyetler Birliği” programında kazandığı parlak zaferden sonra, 47 yaşında RSFSR (Rusya) Onur Sanatçısı unvanına layık görüldü. (URL-10)
Sosmakova; Sovyet etkisi, aldığı eğitimler ve içinde bulunduğu çalışma ortamı dolayısıyla hem bel canto tekniğini yani operatik tavrı hem de otantik tavrı benimseyerek; hangi tavrı gerektiriyorsa o tavırla eseri seslendirmiştir. Kusursuz vokal ustalığı, uzun yaratıcılık yolu boyunca onu bir kez bile yarı yolda bırakmadı. Ömür boyu süren sanat sınavını onurla verdi ve genç yaşta edindiği güveni asla boşa çıkarmadı. Büyüleyici sesi vatanının gururu oldu, sanat kariyeri ise bir fenomen halini aldı. Hayranlık uyandıran eşsiz müzikal yeteneği ve azmiyle, Kabardey-Balkar Cumhuriyeti’nde ve tüm Kuzey Kafkasya’da hemen her önemli olayda başrolü oynayan, çok sevilen ve popüler bir sanatçı oldu. Valentina sahnede rol yapmazdı, rolünü yaşardı. Onun sayesinde ülkenin çeşitli sahnelerinde anavatanının ulusal melodileri yankılandı ve izler-dinler kitleler, Valentina Sosmakova’nın performanslarını ayakta alkışladı.
90. doğum yılı vesilesiyle hayatı ve yaratıcılığına dair değerli belgeleri Kabardey-Balkar Cumhuriyeti Arşiv Servisi’ne bağışlayan torunu Anzor Aleksandroviç Arahu, onun hakkında şöyle diyor:
“Anneannemin madalyaları ve fotoğrafları üzerinden cumhuriyetimizin uzun bir dönemlik kültür tarihini okuyabilirsiniz. Bize turne anılarını anlatmayı çok severdi. Birçokları için o, sevilen bir şarkıcı ve yetenekli bir aktristi; ama biz torunları için, bizi sınırsızca seven ve iyiliğimiz için her şeyini vermeye hazır olan bir anneanneydi.” (URL-2 / URL-10)
Valentina Sosmakova, Ocak 2017’de hayata gözlerini yumdu. Meslektaşları ve dostları onu; ışık saçan, samimi ve gerçek bir profesyonel olarak hatırlıyor. (URL-10)
Bir sohbet esnasında “Kader, yalvarıyorum sana; şarkı söyleyen o kadından iyiliğini esirgeme” şeklinde duygularını ifade eden emekçi kadın sanatçımız Valentina Şemsadinovna Sosmakova’nın dileklerinin kabul olduğunu düşünüyorum. (URL-11) Bize kalan ise onun bıraktığı mirasa kulak vermek ve o mirasın pırıltısından kendi ilhamımızı çıkarmaktır bence.
Sanırım ben ilhamımı da buldum. Bu yazıyı, emeğini sesiyle sanata dönüştüren Valentina Sosmakova’nın şarkıları eşliğinde yazdım. Aşağıya birkaç link bırakıyorum. Belki siz de bu altın sesli kadının tınısıyla ruhunuza güneşler açtırmak istersiniz.
Emekçi Kadınlar Günümüz kutlu olsun.
Valentina Sosmakova adına yürütülen sosyal medya hesabı: https://www.instagram.com/sosmakova.valentina/
Valentina Sosmakova kayıtlarının dinlenebileceği müzik sayfaları:
https://www.youtube.com/@Kultura.Russia
https://www.youtube.com/@Carbatay/search?query=valentina
Kaynakça
URL-1: https://www.kbpravda.ru/node/5939
URL-2: https://nalchik.bezformata.com/listnews/golos-sosmakovoj-pokoryal-vseh/79614399/
URL-3: https://proza.ru/2023/02/19/1212
URL-4: https://www.kbpravda.ru/node/5939
URL-5: https://nalchik.bezformata.com/listnews/golos-sosmakovoj-pokoryal-vseh/79614399/
URL-6: https://records.su/album/17480 /
https://www.discogs.com/artist/4630670-%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%A1%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0
URL-7: https://soundcloud.com/baragunvladimir/ashemez-i-pshynale?in=baragunvladimir/sets/baragun-vladimir
https://www.discogs.com/release/8166396-%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D0%9F%D0%BE%D0%B5%D1%82-%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81?srsltid=AfmBOoqrIY6EQvP-qNv-SCvIG9R9fb8L46itVE8TXN-uONmK8dwH4YJC
URL-8: https://search.rsl.ru/ru/record/01008182184
URL-9: https://www.youtube.com/watch?v=hjzbKX4TFvA
https://www.youtube.com/shorts/PjsePre5krI
URL-10: https://arhiv.kbr.ru/news/publikatsii/k-90-letiyu-valentiny-sosmakovoy.html
URL-11: https://filarmonia-kbr.ru/home/pamyat/149-valentina-sosmakova
