Değerli okurlarımız,
Ahmet Cevat Benk’in hazırladığı bu araştırma dosyasında; Türkiye’de yaşayan Çerkeslerin yerleşimleri, tarihçeleri, nüfusları, ekonomileri, asimilasyon karşısındaki kayıpları gibi bilgiler paylaşılıyor.
Köyde yaşayan sülaleler başlığı, tek başına halen yaşamakta olan sülaleleri içermemektedir. Köyün kuruluşundan bu yana, tespit edilebilmiş olan bütün sülalelerdir. Yasal düzenlemeler sonucu bir kısım köyler mahalle yapılmıştır. Biz köy olarak ifade etmeye devam ettik.
Sizler de yaşadığınız bölgelerden ya da başka illerden bu konuyla ilgili arşiv bilgilerini ulaştırarak katkıda bulunabilirsiniz.
ahmetcevatbenk@gmail.com
Sakarya ili, Marmara Bölgesi’nde yer almakta olup Ankara’ya 308 km, İstanbul’a ise 147 km mesafededir. Doğusunda Düzce, batısında Kocaeli, güneyinde Bilecik illeri bulunmaktadır. Karadeniz kıyısında üç ilçeye sahip olan Sakarya, kara ve deniz ulaşımı açısından elverişli bir konuma sahiptir. En yakın havaalanı, 30 km mesafedeki Kocaeli’de bulunan Cengiz Topel Havalimanı’dır. Hava ulaşımı ağırlıklı olarak İstanbul Sabiha Gökçen Havalimanı üzerinden sağlanmaktadır. Ayrıca ilin demiryolu bağlantısı da mevcuttur.
Sakarya, büyükşehir statüsünde olup merkez ilçeleri Serdivan, Arifiye, Adapazarı ve Erenler’den oluşmaktadır. Merkez nüfus yaklaşık 600.000, il genelindeki toplam nüfus ise 1.200.000 civarındadır. Adapazarı, 1954 yılına kadar Kocaeli iline bağlı bir ilçe iken, bu tarihte vilayet statüsü kazanarak Sakarya adını almıştır.
Ulaşım ağlarının gelişmişliği ve İstanbul’a yakınlığı, Sakarya’yı Osmanlı döneminden itibaren yoğun göç alan yerleşim alanlarından biri haline getirmiştir. Bölgeye yönelik göçlerin temelini; 1854-1855 Kırım, 1859-1864 Çarlık Rusya-Kafkasya ve 1877-1878 Osmanlı-Çarlık Rusya savaşları sırasında gerçekleşen Çerkes (Adige), Abaza ve Gürcü göçleri ile 1912 Balkan Savaşları sonrasında bölgeye gelen Boşnak ve Arnavut muhacirler oluşturmaktadır. I. Dünya Savaşı sonrasında ise Trabzon ve çevresindeki askerî faaliyetler nedeniyle önemli sayıda Doğu Karadenizli nüfus Sakarya’ya yerleşmiştir.
Osmanlı arşiv belgelerine göre, Çerkesler bugünkü Sakarya sınırları içerisinde toplam 21 köye, Abazalar ise 72 köye iskân edilmiştir. Bölgeye yapılan ilk Çerkes iskânının, o dönemde Ada karyesi olarak adlandırılan ve günümüzde Adapazarı merkezini oluşturan yerleşime gerçekleştirildiği anlaşılmaktadır (BOA, A)MKT.UM.YB-467-57 / H-13-10-1277 1860). Bu grubun, Muhammed Emin’in Çarlık Rusya’ya teslim olmasının ardından, savaş sırasında yakılan köylerden gelen Çerkeslerden oluştuğu tespit edilmektedir (BOA, MKT.MHM.YB:179-100 / H-16-08-1276). Aynı süreçte bölgeye gelen Abazalar da Sakarya’ya iskân edilmiştir.
İkinci Çerkes grubu, 1864-1866 yılları arasında bölgeye yerleştirilmiştir. Bu gruba, Kıyı Boyu Şapsığ bölgesinden gelen Çerkesler dahildir (BOA, MKT.UM.YB:807-49 / H-01-05-1281). Üçüncü Çerkes grubunu ise 1877-1878 Osmanlı-Çarlık Rusya Savaşı sonrasında Balkanlar’dan Anadolu’ya sevk edilen Çerkes muhacirler oluşturmaktadır.
Abazaların Sakarya’ya yerleştirilmesi süreci de farklı dönemlerde gerçekleşmiştir. İlk Abaza grubu, Muhammed Emin’in teslimi sonrasında bugünkü Çerkessk yerleşiminden gelen muhacirlerden oluşmaktadır. 1864 ve 1867 yıllarında ikinci ve üçüncü Abaza grupları bölgeye iskân edilmiştir. Bu genel göç hareketlerine ek olarak, 1877 yılının eylül ayında Osmanlı ordusunda görev yapan Abaza Albayı Maan Kamlat’ın öncülüğünde, Abhazya’nın Bızıp bölgesinden toplu bir göç gerçekleştirilmiş; bu gruba mensup Abazaların bir kısmı Sakarya’ya yerleştirilmiştir.
1866 yılı başlarında bölgeye gelen bir diğer Abaza grubu da Sakarya’da iskân edilmiştir (BOA, MLV.YB-498-75 / H-18-02-1283). İskân sürecinde, akrabalık bağlarının korunması amacıyla köy ve aile birleştirmelerine gidildiği görülmektedir. Bu kapsamda, daha önce Bursa, İznik bölgesine yerleştirilen Maan Hasan Bey ve ailesi Sakarya’ya nakledilmiştir (BOA, MLV.YB-1054-24 / H-13-08-1285 1868).
Bölgeye yerleştirilen muhacirler arasında, düzensiz göç yoluyla İstanbul’a gelip uzun süre çeşitli hanlarda kalan ve daha sonra Sakarya’ya sevk edilen Çerkesler de bulunmaktadır. Bu grubun 1864 yılında bölgeye ulaştığı, ancak iskânlarının 1865 yılı sonlarında tamamlandığı anlaşılmaktadır (BOA, MLV.YB:487-88 / H-17-10-1282).
İskân sonrasında, akraba birleştirmeleri veya idari nedenlerle bazı muhacirlerin Sakarya’dan başka bölgelere sevk edildiği de görülmektedir. Adapazarı’nda iskânlı bulunan bazı Çerkes muhacirlerin Vidin vilayetinin Lom kazasına gönderildiği belgelerden anlaşılmaktadır (BOA, MLV.YB:497-47 / H-19-01-1283).
Sakarya iline, talepleri üzerine daha önce Anadolu’nun değişik yerlerine iskân edilen Çerkeslerin de sevk edildikleri anlaşılmaktadır. Daha önce Samsun ili Ladik ve Kavak ilçelerine iskân edildikleri halde, 2 yıl sonra Sapanca ilçesine iskân edilen Ubıhlar bu duruma örnek gösterilebilir (Bknz: BOA.MLV.YB:525-11 H-26-11-1283- Bknz: BOA MLV.YB:734-79/H-21-01-1284).
Bölgeye yapılan Çerkes iskânının ardından, aradan birkaç yıl geçtikten sonra yerli halkla ortaya çıkan arazi anlaşmazlıkları nedeniyle yer değiştirmeler de olmuştur. Çerkeslerin, Geyve’ye bağlı Kumbaşı Çiftliği’ne iskânından sonra yerli halktan Haci Gülbeng Gülbengyan ve Agob Pekmezyan’ın arazinin kendilerine ait olduğu gerekçesiyle boşaltılmasını istemeleri örnek gösterilebilir (Bknz: BOA.ŞD.YB:2879-22 H-17-11-1291). Yine Karasu nahiyesi dahilinde teşekkül eden Hamidiye Abaza karyesinin, Çobanlar mevkisine nakledilmesi ve aynı isimle anılmasına devam edilmesi örnek gösterilebilir (Bknz: BOA.ŞD.YB:530-1/H-04-11-1320).
Abaza muhacirlerin önemli bir kısmının Hicri 1284 (1867) yılında Sakarya’ya sevk ve iskân edildiği tespit edilmektedir. Kuzuluk Köyü bu duruma örnek teşkil etmektedir (BOA, MLV.YB:739-74 / H-03-06-1284). 1868 yılında ise artan baskılar nedeniyle Abhazya’yı terk eden bir grup Abaza, Batum üzerinden Destina adlı vapurla bölgeye getirilerek Sakarya’ya iskân edilmiştir (BOA, MKT.MHM.YB:430-16 / H-03-09-1285). Gerek Osmanlı arşivlerinin aile esaslı kayıtları gerekse bu konuda daha önce yapılan akademik çalışmalardan, Sakarya’ya bağlı merkez ve taşra ilçelerine 21 Çerkes, 72 Abaza köyünün yerleştirildiği, yerleştirilme tarihi itibarı ile bu köylerde toplamda yaklaşık 40.000 kişinin iskân edildiği anlaşılmaktadır.
Söğütlü ilçesi Maksudiye (Beylikışla) Köyü (Jadekale, Çerkesbeykışla, Tıtıwkohable)
Sakarya ilinin Söğütlü ilçesine bağlı olup il merkezine 17 km, ilçe merkezine ise 10 km uzaklıktadır. 1864 Çerkes Sürgünü sırasında bölgeye gelen Kıyı Boyu Şapsığ Çerkesleri tarafından kurulmuştur.
Yerleşim, eski bir kışlanın yanına kurulduğu için köy başlangıçta Çerkesbeykışla adıyla anılmış, ilerleyen yıllarda ise resmi olarak Maksudiye adını almıştır. İlk yerleşen Çerkes sülalesinin Jadeler olması nedeniyle Çerkesçede Jadehable (Jadekale) olarak adlandırılmıştır.
1895 yıllarında köye yerleşen ikinci büyük sülale Şhalakolar olmuştur. Bu sülalenin yerleştiği mahalle, aile büyüklerinin lakabına atfen Tıtıwkohable olarak anılmaktadır. Sürgünü takip eden yıllarda köy göç almaya devam etmiş; üçüncü Çerkes grubu ise 1864 sürgününde önce Balkanlar’a yerleştirilen, 1877-1878 Osmanlı-Çarlık Rusya Savaşı sırasında Balkanlar’dan Anadolu’ya getirilen Çerkeslerden oluşmuştur. Bu grubun büyük bölümü Abzeh ailelerdir.
Köy, coğrafi konumu ve iklimsel özellikleri nedeniyle Anadolu’nun çeşitli bölgelerinden de göç almıştır. Bu göçler arasında Abaza ve Çeçen aileler de bulunmaktadır.
Coğrafi olarak düz ve sulak bir alanda yer alan köyün tarım arazileri oldukça değerlidir. Uzun yıllar boyunca köy halkı, köy dışından kişilere arazi satılmaması yönünde direnç göstermiş olsa da bu tutum son yıllarda kırılmaya başlamıştır.
Maksudiye Köyü yaklaşık 150 hanelidir. Sürekli yaşayan nüfus 477 kişi olup, yaz aylarında nüfus belirgin şekilde artmaktadır. Köyde bir köy konağı vardır ve bu mekân misafirlerin ağırlanması amacıyla kullanılmaktadır. Ayrıca bir çoban evi mevcuttur.
Tletseruk Nahit Serbes tarafından yaptırılarak hizmete açılan bir Çerkes Müzesi de bulunmaktadır. Müze, farklı bölgelerde yaşayan Çerkesler tarafından ziyaret edilmektedir.
Anadili ve kültür
Çerkesçe, ağırlıklı olarak 45 yaş üstü nüfus tarafından konuşulmaktadır. Bununla birlikte, 45 yaş altındaki bazı bireyler anadilini kısmen anlayabilmektedir. Köyde, annesi Adigey Cumhuriyeti’nden gelin gelen bir ailenin 4 yaşındaki çocuğunun Çerkesçeyi anadili olarak konuşması, dilin kuşaklararası aktarımı açısından dikkat çekici bir örnektir.
Yabancı evlilik oranı yaklaşık %40 olup, bu evlilikler daha çok 50 yaş altı bireyler arasında görülmektedir. Düğünler genellikle karma şekilde yapılmakta; düğünlerin ana bölümü Çerkes enstrümanları eşliğinde, Çerkes gelenek ve ritüellerine uygun biçimde gerçekleştirilmektedir.
Köyde yaşayan sülaleler
Jajiy, Abreç, Şaweşüı, Aceğu’, Age, Açümıj, Bage, Becaşe, Guser, Deguf, Dzeĺı, Jade, Kuy, Koblı, Ĺećas, Naşe, Hatko, Psınetxuc, Pşawko, Ratko’, Taymez, Thağuj, Thamzeku’, Wışiy, Xune, Huşt, Hantıw, Hatxı, Şewcen, Şewgen, Şhatum, Şhaĺako, Şecaşe, Şawmız, Agu, Şeşako, Psentkuj, Aguma (Abaza), Ketaşe.
Söğütlü ilçesiKurudil Köyü
Köy, bağlı olduğu Söğütlü ilçesine 14 km. mesafede güney yönündedir. 126 hane 370 nüfusa sahip olan köy başlangıçta iki mahalle olarak kurulmuştur. Köyün merkez mahallesini oluşturan alan Natho sülalesinin iskân edildiği alan olurken, köyün en yüksek alanına ise Guser sülalesi yerleşmiştir. Guserlerin yerleştirildikleri alan yüksek tepe olduğundan ismi Tame Mahallesi olarak zikredilmiştir. Tame, Çerkesçe omuz, kanat anlamına gelmektedir. Köye daha sonradan muhacirler iskân edilmiştir. Muhacirlerin gelmesi ile birlikte Çerkes nüfusu köyün toplam nüfusunun yarısından az duruma düşmüştür.
Köyde toplam 38 hane Çerkes kalmıştır. Köy 1864 yılında savaşın kaybedilmesinden hemen sonra ağırlığını Natuhay bölgesinden gelenlerin oluşturduğu Kıyı boyu Şapsığ Çerkesleri tarafından kurulmuştur. Natholar, Anapa’nın hemen kuzeyinde Bığurıps Nehri’nin kenarında yaşarken, Guserler ise Afıps Nehri yakınlarından bölgeye gelmişlerdir.
Anadili ve kültür
Yabancı evlilik oranı %20 civarındadır. En düşük dil bilme yaşı 38’dir. Düğünler genel olarak salon düğünleri şeklinde yapılmakla birlikte, köyde yapılan düğünler Çerkes geleneklerine göre yapılır.
Köyde yaşayan sülaleler
Açımuj, Açön, Alaşe, Becaşe, Deguf, Guser, Hajuko, Hutej, Jade, Jane, Kobli, Natho, Psınethuç, Şegaşe, Şhalako.
