Nartların akıl hocası, annesi, bilgeliğin ve güzelliğin sembolü, hep genç, hep güzel.
Nart çocuklarının göbek bağını keser, kız çocukları güzel olsun, erkek çocukları akıllı olsun diye ilk banyolarını yaptırır.
Nartlar Setenay’a (Seteney) “Annemiz, hanımların hanımı, tüm hanımların en değerlisi, güneşimiz, akşam ayımız, hanımların en temizi, geleneklerimizi güzelleştiren” diye hitap ederler.
“Setenay Guaşe, anaerkil toplumsal yaşamın özelliklerini üzerinde taşıyan bir kahramandır”
Setenay Guaşe: Savsırıko’nın annesidir. Doğumu, çocukluğu, gençliği, yaşlılığı bilinmez. Hep aynı yaştadır, hep güzeldir.
Çerkesler güzel bir genç kız görünce “Nartların Setenay Guaşe’si gibi” derler. Anavatanda ve diasporada en çok bilinen, sevilen, sayılan Nart kadınıdır. Çerkes kızları Setenay adını gururla taşırlar.
Setenay Guaşe’nin işlevi ve kudreti o kadar büyüktür ki karşılaştırılabileceği başka bir Nart kahramanı yoktur.
Anaerkil toplumsal yaşamın özelliklerini üzerinde taşıyan bir kahramandır.
Nartların karşılaştıkları sorunlarda onlara çözüm yollarını gösterir. Yaşamlarını güzelleştirir. Doğurmadığı oğlu Savsırıko’ya ve Nartlara savaş taktikleri verir. Kendisinin savaşa katıldığı hiçbir anlatıda yer almaz.
Darı tohumları: Thağelec’ın ölmeden önce Nartlara verdiği darı tohumlarını Yemınej çalar. Açlık tehlikesi ile karşı karşıya kalan Nartlar bu duruma bir çözüm yolu bulamazlar. Setenay Guaşe’ye gelip danışırlar. Yemınej yedi dağ, yedi nehir, yedi küçük deniz ve üç büyük deniz ötesinde, güneşin battığı yerde yaşamaktadır. Setenay Guaşe darı tohumlarını kimin çaldığını, nerede yaşadığını, oraya nasıl gidileceğini Nartlara anlatır. “Ne kadar uzak” diye Nartlar telaşlanır. Setenay Guaşe “Yola çıkarsanız varırsınız” der. Savsırıko bu göreve talip olur, gider, darı tohumlarını geri getirir.
Vorzemes, Nartları denizaşırı düşmanlarının saldırılarından kurtarmak için son bir sefere çıkmak ister. Planladığı gibi düşmana esir düşer. Nartlara kendisini kurtarmaları için elçilerle haber gönderir. Bu şifreli bir haberdir, sadece Setenay Guaşe çözer. Şifreli haber doğrultusunda Nartlar hazırlık yapıp giderler. Hem Vorzemes’i kurtarırlar hem de düşmanı bozguna uğratırlar.
Savsırıko, Oşhamafe’ye, Tanrıların Sane Şöleni’ne davet edilir. Kendisine ikram edilen bir kadeh sane’yi (şarap) içer, çok hoşuna gider. Bu güzel içkiyi yeryüzündeki insanlar da içsin diye, dibinde üzüm tohumları olan sane fıçısını Oşhamafe’den yeryüzüne atar. Sane tohumları toprağa değince asma fidanları yetişir. Bu asma fidanlarının verdiği üzümlerle ilk şarabı Setenay Guaşe yapar.
Ölüm Meclisi: Vorzemes yiğit biriydi, kılıcından ve oklarından kimse kurtulamazdı. Fakat yıllar geçti, yaşlandı, dışarı çıkamaz, ata binemez ve çalışamaz oldu. Nartlar ölüm zamanının geldiğine karar verip ölüm meclisine çağırdılar. Yaşlanan için şölen düzenlenir, yenilip içilir, güzel sözler söylenir, dans edilirdi. Bu sevgi ve saygı gösterisinden sonra bir kadehe sane konur, sane koymadan önce de üç tane kobra yılanı konurdu. Onların zehri çok güçlüydü. Sane içerken ısırdıklarında, hiç acı duymadan göz açıp kapayıncaya kadar o insan öbür dünyaya giderdi.
Setenay gizlice büyüttüğü Savsırıko’yı Vorzemes’ın peşinden gönderdi. Savsırıko Vorzemes’e verilen, içinde üç kobra yılanı olan kadehi alıp, içindeki yılanları öldürüp, babasını kurtarır.
Tutarış: Setenay’ın kız kardeşi Bırımbıhu ile Albeç’in oğlu Tutarış çok zalim, güçlü biridir. Savsırıko’ya arkadan yaklaşıp atından düşürmüş, omuzları ile yedi karık toprak sürdürmüş, üstüne basıp yedi öküz teri akıtmıştır. Savsırıko kendisini çok korkutan bu düşmanını, annesi Setenay’ın hazırladığı kurnazca plan sayesinde yener.
Kancoğlu Şevay’ı, daha önce doğan çocuklarını yediği ya da yaktığı düşünülen dev anası Nerıbğey’den kurtarıp Oşhamafe’ye götürür. Buzdan mağara yapıp, buz beşikte, eriyen buz damlalarını içirerek büyütür.
Nartlar, Peterez’in babasının kan bedeli olarak istediklerini yapamamışlardı. Yapılması da mümkün değildi. Bu isteklerden biri de Nartların gökyüzüne çıkmasıydı. Nartlar ne yapacaklarını bilemediler.
Setenay Guaşe onlara;
“Dağlar gökyüzüne uzanır,
Gökyüzünün kenarları görünür,
Bulutlar inince yere değer,
Üst üste çıkarsak varırız!” dedi.
Nartlar aralarında konuştular, birbirlerini cesaretlendirdiler. Uzun boylu Nartlar üst üste çıktılar. Fakat gökyüzüne ulaşamadılar. Sonra insanlar, devler, Yispler, hayvanlar, kuşlar, ağaçlar, taşlar, toprak, suda, havada, yerde olan her şeyi üst üste koydular. Hepsinin üstüne Peterez’ı çıkardılar. Peterez elini uzattı, gökyüzüne değmek için bir kedi kuyruğu kadar mesafe kaldı.
Setenay Guaşe, eyer ustası ile girdiği yarışta diktiği elbiseyi akşama kadar bitiremeyince “Ey güneş bir dursaydın” der. Güneş durup bekler, Setenay Guaşe elbisesini bitirir. O günden beri güneş akşamüstü bir müddet hareketsiz kalır. O zamanlar Nartlar ne isterse gerçekleşiyordu (Bu durum Setenay’a özgü değildir).
Setenay Guaşe çiçek ekme tecrübesi ile “Su can gibidir” sözünü insanlığa armağan etmiştir.
Setenay Guaşe’nin idrarı ile yapılan at koşumları çok sağlam olur.
Setenay Guaşe, Jökoyan ile aralarında çıkan anlaşmazlık yüzünden torununun göbekbağını kesip ilk banyosunu yaptırmaz. Çaresiz kalan Jökoyan, Lhepş’e gidip yardım ister. Setenay kendi görev ve sorumluluk alanına giren Lhepş’ı ağır sözler söyleyerek uyarır.
Nartların “Altın Elma”sı ile hastaları tedavi ederdi. O elmadan tadan bir kimse cömert, merhametli olur, hep genç kalırdı.
Setenay Guaşe gelecekte olacakları bilirdi. Doğurmadığı oğlu Savsırıko’nın öldürüleceğini anlayınca “Silahı düşmanını affetmeyen cesur Savsırıko, Nart ülkesinde yaşayan Nartlar seni öldürmeye karar verdiler, dikkatli ol” deyip ona tavsiyelerde bulunur. Fakat Savsırıko onu dinlemez. Nartlar, Savsırıko’nın teyzesi Bırımbıhu’un (Tutarış’ın annesi) yardımı ile zayıf yönünü öğrenip ona tuzak kurarlar, öldüremeyince diri diri gömerler.
Ataerkil düzene geçişle yalancı, büyücü, kancık derler. Fakat önemi, saygınlığı azalmaz. Günümüzde en çok bilinen, sevilen Nart kahramanıdır.
Setenay Guaşe’nin ölümü ile ilgili tek hikâye vardır. Oğlu Savsırıko savaştayken peş peşe üç gece rüyalar görür. Bu rüyalardan oğlunun öldüğünü anlar, ölü bedenini bulmak için yola çıkar. Güneş doğarken vardığı yerde oğlunun dağılmış uzuvlarını bulur. Onları toplayıp bedenine yerleştirir. Çiy tanelerini elleriyle toplayıp oğlunun bedenini yıkar. Güneş ısıtmaya başlayınca çiy buharlaşır. Setenay Guaşe oğlunun üstüne kapanıp ağlamaya başlar. Gözyaşları Savsırıko’nın gözüne damlar, Savsırıko gözlerini açar. Setenay sevinçten dudaklarından öper. Savsırıko ağzını açıp nefes almaya başlar. Setenay canını oğluna vererek kendisi ölür. Savsırıko annesini toprağa verir, kendi kalbini de mezarının başına koyar.
Çevirisini Huşt Emel Bezek’in yaptığı “Çerkes Mitolojisi Nartlar” (Papirüs Yayınları-2020) kitabından…
