Нэгъумэ Шорэ Бэчмырзэ ыкъор (1794 – 1844) Адыгэ тарихъыр, фольклорыр, литературэр, бзэр ушэтыгъэнхэмкIэ апэрэ лъэбэкъу зыдзыгъэ шIэныгъэлэжь. IорыIуатэу, хъишъэ зэфэшъхьафэу адыгэхэм яфольклор хэтхэр лъапсэ фэхъугъэу етхы «История атыхейского народа» зыфиIорэр 1839 -1843 илъэсхэм. Ащ ыуж 1843-рэ илъэсым зэхегъэуцо адыгабзэм играмматикэ.
Бэрсэй Умар Хьэпхьалэ ыкъор 1807-рэ илъэсым къэхъугъэу ары зэрагъэунэфырэр. Гъэтхапэм и 14-м 1853-рэ илъэсым Тифлис къыщыдегъэкIы «Букварь черкесского языка» зыфиIорэр. 1858-рэ илъэсым зэхегъэуцо адыгабзэм играмматикэ.
Iэшъхьэмэфэ Даут Алый ыкъор (1897 – 1946) апэрэ адыгэ шIэныгъэлэжь цIэрыIу. Кавказ бзэшIэныгъэм анахь чIыпIэшхо щызыубытыхэрэм ащыщ. Iэшъхьэмэфэ Даутэрэ Николай Яковлевымрэ зэкIыгъухэу зэдатхыгъ IофшIэгъэшхоу «Грамматика адыгейского литературного языка» (1941-рэ илъ.) зыфиIорэр.
Яковлев Николай Феофанович (1892 – 1974) Джы къызнэсыгъэми уасэу иIэм къыщыкIэрэп фундаментальнэ IофшIэгъэшхоу Iашъхьэмафэмрэ Яковлевымрэ зэдатхыгъэ грамматикэм. Мы IофшIагъэм рыгъозагъэх ыужкIэ къыкIэлъыкIогъэ шIэныгъэлэжьхэр.
Рогава Георгий Виссарионович (1905 – 1990) Зэрэдунаеу зэлъашIэрэ грузин шIэныгъэлэжь цIэрыIу. ИIофшIагъэхэр нахьыбэмкIэ зыфэгъэхьыгъэхэр картвелыбзэхэмрэ абхъаз-адыгабзэхэмрэ.
КIэрэщэ Зэйнаб Ибрахьим ыпхъур (1923 – 1998) Апэрэ адыгэ бзылъфыгъэу бзэшIэныгъэмкIэ кандидат, етIанэ доктор хъугъэ. Георгий Рогавэрэ КIэрэщэ Зэйнабрэ зэкIыгъухэу къыдагъэкIыгъэ IофшIэгъэшхоу «Грамматика адыгейского языка» (1966-рэ илъ.) зыфиIорэм адыгабзэр лъэныкъо пстэумкIи щызэхэфыгъэ хъугъэ.
Мы зигугъу къэтшIыгъэ шIэныгъэлэжьышхохэм яIофшIагъэхэр ары адыгабзэм лъапсэ фэзышIыгъэр. Ныдэлъфыбзэм изэгъэшIэнкIэ мыхэр апэрэ лъэгъохэщых.
Бэрсэй Умар итхылъэу «Букварь черкесского языка» зыфиIорэр адыгэхэм шIухьафтын шъыпкъэ афэхъугъ.
Гъэтхапэм и 14-р адыгабзэм ыкIи тхыбзэм ямафэу хагъэунэфыкIыным фытегъэпсыхьэгъэ унашъор Адыгэ Республикэм иапэрэ Президентыгъэу Джарымэ Аслъан мэлылъфэгъум и 10-м, 2000-рэ илъэсым къыдигъэкIыгъагъ.
Мыгъэ мы мэфэкIыр ятIокIэнэрэ щырэу хэтэгъэунэфыкIы. Гъэтхапэм и 1-м щегъэжьагъэу и 31-м нэс Адыгэ Республикэм ит еджэпIэхэм Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэр ащызэхащэх. Ахэм ащыщых: адыгэ филологиемрэ культурэмрэкIэ ифакультет ригъэкIокIырэ адыгэ диктантыр, АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ зэхищэрэ зэнэкъокъухэр, нэмыкIхэр.
Ныдэлъфыбзэм хэхъоныгъэ езыгъэшIыгъэ бзэшIэныгъэлэжьэу тиIэр макIэп: Тхьаркъохъо Юныс, Абрэдж Ачердан, Аулъэ Казбек, Бырсыр Батырбый, Гъыщ Нухь, ЗекIогъу Уцужьыкъу, КIуращынэ Казбек, , Шъаукъо Аскэр, нэмыкIхэри. Непэ адыгэ лъэпкъым ипшъэрылъ шъхьаIэхэм ащыщ ныдэлъфыбзэр къэухъумэгъэныр.
Адыгабзэм хахъо ышIынымкIэ анахь мэхьанэшо зиIэу непэ къыддэхъугъэр лъэхъаныкIэм диштэрэ программакIэхэу Федеральнэ шъуашэ зиIэхэр тиIэ зэрэхъущтхэр ары. Ащ гугъапIэ къытеты ныдэлъфыбзэм хэхъоныгъэ зэришIыщтымкIэ.
Бзэр къэзыухъумэщтхэр къыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэр ары. Арышъ, ахэм адыгабзэр шIу алъэгъоу, ягупшысэхэр къыраIотыкIын алъэкIэу гъэсэгъэнхэр ны-тыхэм, кIэлэцIыкIу IыгъэпIэхэм, еджапIэхэм Iоф ащызышIэрэ кIэлэегъаджэхэм зэдыряIоф.
КIэсэбэжъ Нэфсэт
Сэнэхьатхэм зыщахагъэхъорэ Адыгэ республикэ институтым инаучнэ IофышI
(Адыгэ макъ)
