Адэжь лъапсэм къэзыгъэзэжахэм я махуэм гулъытэ хэха щыхуащӏ Кавказ Ищхъэрэм хыхьэ щӏыналъэхэу Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм.
Фигу къэдгъэкӏыжынщи, ар Адыгэ Республикэм япэ дыдэу щагъэлъэпӏар 1998 гъэращ. А илъэсырщ Косовэ къыщыхъея зауэм къыхашыжа адыгэхэм я япэ гупыр ди къуэшхэм я щӏыналъэм къыщрашэжари, Мейкъуапэ километри 4-кӏэ фӏэкӏа пэмыжыжьэу, Махуэхьэблэ зыфӏаща къуажэ цӏыкӏур къэӏэпхъуэжахэм папщӏэ къыщызэрагъэпэщари. Ди республикэми а махуэм 2010 гъэм къыщыщӏэдзауэ гулъытэ хэӏэтыкӏа щыхуащӏ.
Дызэрыщыгъуазэщи, илъэс бжыгъэ ипэкӏэ, ди лъэпкъэгъу куэд Сирием къикӏыжу Урысейм къэӏэпхъуэжауэ щытащ. Абыхэм ящыщу цӏыху 600-м нэблагъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым къагъэзэжащ.
Мыри къыхэдгъэщынут. Унагъуэ бжыгъэкӏэ нэхъыбэ зыдагъэтӏысхьэжа къуажэхэм дэсхэм я ӏуэхур зэрынэхъыфӏым гу лъыттащ. Къызыхэкӏри гурыӏуэгъуэщ. Ахэр а къуажэхэм дэзэшыхьынымкӏэ, я щхьэ закъуэу зыкъыщалъытэжынымкӏэ ӏэмал ямыӏэм хуэдэщ. Сыту жытӏэмэ, нэхъ щызэрощӏэ, щызэкӏэлъокӏуэ, щызэроӏыгъ.
Дапхуэдэу мыхъуами, ди гур щӏэдгъэфӏыр аращи, къэӏэпхъуэжу щӏыпӏэ зэмылӏэужьыгъуэхэм ирагъэтӏысхьэжа ди лъэпкъэгъухэм я нэхъыбэр хухаха лъапсэхэм зрагъэзэгъэжауэ, я гур щагъэтӏылъауэ апхуэдэщ. Щыӏэщ нэхъ гушхуауэ псэухэри…
Къэбэрдей-Балъкъэрым къэкӏуэжахэм къахэкӏыу нэхъыбэ дыдэ зыдэтӏысхьэжа жылэхэм ящыщщ Бахъсэн щӏыналъэм хыхьэ Крем-Константиновкэ къуажэр. Абы мы зэманым дэсщ Сирием къиӏэпхъукӏыжа адыгэ унагъуэ 15.
А жылэм дыщынэсым, Сирием къикӏыжахэм ящыщ нэхъыжьыфӏ Стӏащ Сабри и унэм, псом япэрауэ, дыӏухьащ. Фӏэхъус гуапэхэр къыдихыурэ, абы пщӏантӏэм дыдишащ, тӏэкӏу зыкъыщыдигъэплъыхьа нэужьи, унэм дыщӏишащ.
Абдежым дызэгупсысаращ: лъэпкъыр зэрызэкъуэтыр фӏыгъуэшхуэщ. Тыркум, Сирием, Иорданием къикӏыжауэ къытхэзэгъэжахэр куэд дыдэ мыхъуми, Хэкужьыр псом япэ изыгъэщ къызэрытхыхьэжар ди гуапэщ.
-Сирием иужьрей зауэм щыщӏимыдзэ ипэ, Хэкум къэдгъэзэжа зэрыхъунум куэд щӏауэ дегупсысырт. Унагъуи 125-м къэкӏуэжын ӏуэхум зытедгъэпсыхьакӏэт. Дыщысабийм къыщыщӏэддзауэ, нэгъуэщӏхэм дримыгуфӏэу, дримыпсалъэу, «сытым щыгъуэ Хэкум щыдгъэзэжынур?» жытӏэрт. Уеблэмэ, ныбжьэгъу 20-м нэблагъэр тхьэмахуэ къэси дызэхэсрэ ӏуащхьэмахуэ и уэрэдыр, «Я нэхъ лъагэу ӏуащхьэмахуэ, щӏэгъэкъуэни ар хуэмей…» псалъэхэр зыхэтыр, зэдыжытӏэу дызэдекӏуэкӏырт.
Иджы, си фӏэщ мыхъум хуэдэщ ди ӏуэхур, апхуэдизу шыкур худощӏри Тхьэшхуэм. Сирием сыщыщыӏэм, «зэ нэхъ мыхъуми Хэкур сымылъагъуу сылӏэжыну пӏэрэ?» жысӏэрт. Адэжь щӏыналъэм къыздэдгъэзэжам, япэ зэманхэм махуэ къэси пкӏэлъейм сыдэкӏуейрт, ӏуащхьэмахуэ сыӏуплъэрти, сытхъэжу къысщыхъуу, жьы ӏэфӏыр къэсшарэ сыгуфӏэжу сыкъехыжырт.
-Сабри, щӏыпӏэ зыбжанэм къыщызэрагъэпэща зэхуэсхэм сыщыныпхуэзати, сигу ирихьащ абыхэм укъызэрыщыпсалъэ щӏыкӏэр, узэрыт утыкури зэрыбгъэбжьыфӏэр.
-Упсэу, Аслъэн, си гуапэ къэпщӏащ. Сэ куэд щӏауэ уси сотх хьэрыпыбзэкӏи адыгэбзэкӏи…
Абдежым, ди псалъэр здынэсам, Стӏащым и унэгуащэр унэм къихьэри, дызыбгъэдэс ӏэнэм пхъэщхьэмыщхьэ къытригъэуващ, елӏэлӏапэу щызэригъэзахуэурэ. «Мыхэр ди хадэм къикӏа мыӏэрысэщ, шэфталщ» жиӏащ Сабри, и унэгуащэм фӏыщӏэ щыхуэтщӏым.
-Аращи, – пещэ адэкӏэ и псалъэм Сабри, – фызыщыгъуазэ зауэр къемыжьэ ипэкӏи адыгагъэм куэдрэ яужь дитащ. Игъуэ къэмысу дунейм ехыжа Къэжэр Альберти Адыгэ Республикэм а зэманым щэнхабзэмкӏэ и министру лэжьа Жэмыфэ Гъазии Хэкум къэдгъэзэжынымкӏэ къытхуащӏэфынум теухуауэ куэдрэ къыдэпсэлъылӏэрт, къыдэупщӏырт, «И щыпкъапӏэкӏэ Хэкужьым къэгъэзэжыным фыхуэхьэзыр? – жаӏэу. – Апхуэдэу щытмэ, фыкъакӏуи фи хъыбар къытхуэфхь».
Арати, нэрыбгищыр (сэ, Понэжхэрэ Дыгъужьхэрэ я щӏалэхэр) гъуэгу дыкъытехьащ. Сирием щыпсэу адыгэхэм я цӏэкӏэ Къэбэрдей-Балъкъэрым дыкъихьат. Иужьым, Черкесски дыкӏуащ. А щӏыналъэм и Правительствэм и Унафэщӏым дыхуэзащ.
-А псом ипэкӏи, нэгъуэщӏ адыгэ гуп Сирием къикӏыжу Хэкужьым къызэрагъэзэжам фыщыгъуазэтэкъэ?
-Дауи! Абыхэм си благъи, си нэӏуаси яхэтащ. Псалъэм папщӏэ, Жыркӏагуэ Хьисэ, Уджыхъу Абдул-Хьэзиз, Къумыкъу Мамдухь, Батокъуэ Нияз, Дыгъужь Фуӏэд сымэ, нэгъуэщӏхэри.
-Сабри, Крем-Константиновкэ къыдагъэтӏысхьэжауэ щыта псори мы зэманми фыдэс?
-Сирием къиӏэпхъукӏыжахэм ящыщу унагъуэ 19-м мы жылэм лъапсэхэр щыдиӏэщ. 15-р дыдэсщ, адрей унагъуэхэм ярысхэр Налшык фэтэрхэр къыщащтауэ абы щолажьэ, жэщ къэс къызэрымыкӏуэжыфым къыхэкӏыу. Жыпӏэнур арамэ, къэзыгъэзэжахэм Урысейм лэжьапӏэ къыщагъуэтыфу щытамэ, нэгъуэщӏ къэралхэмкӏэ еплъэкӏыни, кӏуэжын ӏуэху зезыхуэни къахэкӏынутэкъым. Апхуэдэу щӏэхъум и зы щхьэусыгъуэщ урысыбзэр тэмэму зэрамыщӏэри.
-Зэрыщыта дыдэм къытемынэу, зэхъуэкӏыныгъэфӏ гуэрхэри щыӏэнымкӏэ гугъэ диӏэщ, Сабри.
-Тхьэм и фӏыщӏэкӏэ, унагъуэм хадэшхуэ, гектар ныкъуэ хуэдиз хъууэ, диӏэщи, абы долэжьыхь. Къитхыр дошх, къыдэхуэмкӏэ догуашэ. Нышэдибэ сыхьэти 4-м сыхыхьэри, сыхьэти 9 хъуху сыхэтащ. Апхуэдэхэм деж тӏэкӏу зызогъэпсэхури, сохьэж. Армэм дызэрыхэт лъандэрэ десауэ, абы дытетщ.
-Адыгэхэм ящыщу Сирием и дзэм хэтахэр фыщызэрыцӏыхурэт абдежым?
-И нэхъыбэр.
-Сирием ущыщыӏэм, къэбэрдей псэлъэкӏэми ущыгъуазэу къыщӏэкӏынт?
-Абыкӏэ къэбэрдеи, бжьэдыгъуи, шапсыгъи, абазэхи, беслъэнеи – псори зы хьэблэу дызэхэст. Псэлъэкӏэ зэмылӏэужьыгъуэхэм хэт макъхэр щызэхэпхкӏэ, уесэжынкъэ?
-Кавказым къина къэбэрдейхэри кӏахэхэри дызэхэсатэмэ, сыт хуэдэ псэлъэкӏэу пӏэрэт дызыхуэкӏуэнур, уэ къызэрыплъытэмкӏэ?
-Ар дэгъуэт, сызэреплъымкӏэ. Бзэм нэхъ дыхуэкъулейуэ щытынут. Сэ, псалъэм папщӏэ, Хэкужьым сыкъызэрихьэжрэ анэдэлъхубзэм щыщу зэи зэхэзмыха псалъэ куэд щызэзгъэщӏащ. Бжьэдыгъухэми яӏэщ Къэбэрдейм къыщамыгъэсэбэп псалъэхэр.
-Къызэрызгурыӏуэмкӏэ, мобы я псэлъэкӏэм щыщу дэ тщыгъупщэжауэ е къэунэхуагъащӏэми щӏэщыгъуэрэ щхьэпэу, дызыхуэныкъуэ гуэрхэр дэри къытхуэщтэжынут. Итӏани, апхуэдэу екӏуэкӏыурэ, зэман зыбжанэ дэкӏа иужькӏэ, зы бзэм дыхуэкӏуэжынкӏи хъунт.
-Пэжщ, сэри аращ сызэреплъыр, Аслъэн. Зэманыр екӏуэкӏыурэ, псалъэхэм ящыщу нэхъ екӏур къэнэнут, къащтэнут.
-А зи гугъу тщӏым и щыхьэту къызолъытэ фи зэхэтыкӏэ, зэдэпсэлъэкӏэр зыхуэдэри. Уэ езыр убжьэдыгъу?
-Кавказ зауэм и кӏэхэм убыххэр щызэбграхум, ящыщ гуэрхэри бжьэдыгъухэм яхэтӏысхьэжат. Ди нэхъыжьхэм къызэрыджаӏэжу щытамкӏэ, дэ, Стӏащхэ, абыхэм дащыщщ. Ди унагъуэцӏэр, ипэжыпӏэкӏэ, къызэрапсэлъу щытар Пстӏащщ. Къикӏыр, къызэрызгурагъэӏуамкӏэ, «псы (нарзан) къыщӏэжыпӏэм Ӏуса Тӏащхэ, нэгъуэщӏу къэдгъэлъагъуэмэ, «Псы Тӏащхэ» жыхуиӏэщ. Си адэм и адэр, илъэс 12 фӏэкӏа имыныбжьу, Сирием къыщыхутауэ щытащ. Абы и адэм зэхригъэхар ди адэм къыжриӏэжат. Зэрыщытар аращи, Кавказым здисым, ди жылэр здэщыӏам деж псы куэду къыщыщӏэжырт. «Моуэ къызэрыбгъазэу, абдежым щхьэл тетащ» жиӏэжырт ди адэм. Си щхьэкӏэ, Хэкум къэзгъэзэжа иужь, Кӏахэмкӏэ щыӏэ а щӏыпӏэм сыкӏуати, къуажэр згъуэтыжакъым, зэрагъэсэхыжам къыхэкӏыу…
