Taşkent’in ana meydanında Karl Marx’ın heykeli yıkılıp, yerine Timur’un heyeti konduğunda yabancı gözlemciler şaşırmışlardı. Belli ki Timur’un Özbek ulusal kimliği için ne kadar önemli bir figür olduğunu bilmiyorlardı.
Oysa Özbeklerin Timur sevgisi 1917 öncesine dayanıyordu. Sovyet rejimi ise Timur figürüne soğuk bakmıştı. Demek ki Timur heykelinin dikilmesiyle bir Sovyet tabusu daha yıkılıyordu.
Buhara kentinin kurulmasının 2.500. yıldönümü… Semerkand kentinin kurulmasının 2.750. yıldönümü… Taşkent şehrinin kurulmasının 2.200. yıldönümü… Alpamış Destanı’nın 1.000. yıldönümü… Zerdüşt kutsal metni Avesta’nın 2.700. yıldönümü… Bunlar bağımsız Özbekistan’da kutlanan yıldönümleri idi.
Sovyetler Birliği’nin sloganlarından biri “Geleceğin Büyük Devleti” olmaktı. Post-Sovyet Özbekistan aynı belgiyi kendine uyarladı: “Kelajagi Buyuk Davlat”. Bağımsızlık günü ve Nevruz kutlamaları ulusal kimliği pekiştiren diğer öğeler oldu.
***
Kazakistan’da ise durum farklıydı. Etnik Ruslar ülke nüfusunun önemli bir kısmını oluşturuyordu. Kuzeyde yoğunlaşmışlardı ve Rusya’ya bağlanmak istiyorlardı. Nursultan Nazarbayev cesaretle sorunun üzerine gitti. Rusça devlet dili olarak kalmaya devam etti ve Rusya ile iyi ilişkiler kuruldu. Başkent, güneydeki Almatı’dan kuzeydeki Akmola’ya taşındı. Bu siyasete Kazak diasporasının dönüş programı eşlik etti. Programın iki amacı vardı: (1) 1916 ayaklanmalarına ve kolektivizasyona dayanan travmaları iyileştirmek; (2) Ülkedeki etnik dengeyi Kazakların lehine değiştirmek. 1 milyona yakın etnik Kazak ülkeye döndü. Çoğu Özbekistan’dan, bir kısmı ise Sincan Uygur Özerk Bölgesi ve Moğolistan’dan geldi.
***
Türkmenistan’da ise devlet başkanı Sefermurat Niyazov, adını Türkmenbaşı olarak değiştirdi. Post-Sovyet
Türkmenistan, Türkmen halkının bağımsızlık ülküsünün tecellisi olarak sunuldu.
Bağımsız Kırgızistan’da ulusal kimlik Manas Destanı temel yapılarak inşa edildi. Post-komünist dönemde Kırgızlığın ana sembolü Manas Destanı oldu. Manas adı Bişkek uluslararası havaalanına, birçok caddeye ve resmi ödüllere verildi.
Tacikistan devleti siyasi meşruiyetinin temelini Orta Asya’daki kadim İran mirası olarak belirledi. Hucend vilayetinin adı Soğd (Soğdya) olarak değiştirildi. Tacikistan ulusal parasına somoni adı verildi. Somoni kelimesi, kurucu Samani hanedanından geliyor. Samani hanedanı Yeni Farsçayı sarayın edebi dili yapmıştı.
Türki halklar denizinin ortasında özgün ve risk altında bir halk olarak yaşamak, Tacik ulusal kimliğinin kurucu öğelerinden biri yapıldı.
***
Sovyet döneminde silinmek istenen ulusal hafıza Gorbaçov yıllarında canlandı, boşluklar doldurulmaya çalışıldı.
Orta Asya ülkelerinin bağımsızlık ilanlarından sonra benimsenen resmi tarih tezleri Sovyet tezleri ile taban tabana zıttı.
1930’lu yıllarda yaşanan tasfiyelerde hayatını kaybedenler ulusal kahraman muamelesi gördüler. Özbekistan’da Ceditçiler, Özbek halkı için bağımsızlık talep eden ulusal kurtuluş önderleri olarak tanındılar. Kazakistan’da Alaş Orda liderleri modern Kazak devletinin öncüleri olarak selamlandılar. Türkmenistan, Kırgızistan ve Tacikistan’da geçmişin ulusal Bolşevikleri saygı görüyorlar.
Kaynakça:
Khalid, Adeeb. Central Asia: A New History from the Imperial Conquests to the Present (Princeton ve Oxford: Princeton University Press, 2021)
