Action Russe, Çekoslovakya devletinin başlattığı bir yardım programının adıydı. Çek dilindeki karşılığı Ruska pomocne akce idi. Program Rusya kökenli mültecilere yardımı amaçlıyordu. 1921 yılının temmuz ayında başlatıldı. Uygulama dışişleri bakanlığına bırakıldı.
Rusya’da iç savaş, benzeri görülmemiş bir mülteci krizine yol açtı. Milletler Cemiyeti çaresiz kaldı. Birçok ülke kapılarını göç dalgasına kapadı. Tomas Masaryk’in ülkesi ise bir istisnaydı. Genç Çekoslovakya devleti dünyada saygınlık kazanmak istiyordu.
Aydınların ve tarım işçilerinin ülkeye kabul edileceği duyuruldu. Aydınlar akademik çalışmalarına Çekoslovakya’da devam edebileceklerdi. Tarım işçileri ise örnek çiftliklerde yeni teknikler öğreneceklerdi.
Ülkeye kabul edilen mültecilerden doğru zamanda Rusya’ya dönmeleri bekleniyordu. Doğru zaman ile kastedilen ise Bolşevik iktidarın devrilmesi idi. Birçok kişi buna içtenlikle inanıyordu. Action Russe ideolojik olmayan siyasi bir yatırımdı. Anti-Bolşevik Rusya’yı kuracak kadrolar içinde Çekoslovakya’ya minnet duyan insanlar da olacaktı. Ne var ki umulan olmadı. Bolşevikler iktidardan gitmediler. Mülteciler de ülkelerine dönemediler.
Misafirlik süresi uzadıkça sorunlar baş gösterdi. İlk kurbanlar öğrenciler oldu. Sınavlar zorlaştırıldı, başarısız olanların bursları kesildi. Akademisyenlerin maaşları kesintiye uğradı, yaşam standartları düştü. Mülteciler sosyal haklardan zaten yararlanamıyordu. İş de bulamamaya başladılar. Koloni içinde alkol tüketimi ve intiharlar arttı.
Halk mülteci aydınların ülke standartlarının üzerinde bir yaşam sürmesinden zaten rahatsızdı. Mültecilerin içlerine kapalı yaşaması önyargıları daha da artırdı. Sol partilerin tüm mültecileri monarşist olarak yaftalaması emekçi kesimlerin öfkesini daha da şiddetlendirdi. Oysa Prag, Sosyalist Devrimci mültecilerin kalesiydi.
Yardımların sona ereceği 1927 başından itibaren kulaktan kulağa yayıldı. 1934 yılında Sovyetler Birliği, Milletler Cemiyeti’ne üye oldu. Çekoslovakya 1935 yılında Sovyetler Birliği’ni de jure tanıdı. Aynı yıl içinde “Action Russe” programı resmi olarak sonlandırıldı.
***
1920’li yıllarda Çekoslovakya’da “konaklayan” Kuzey Kafkasyalı mülteci kolonisinin varlığından haberdar olduğumuz gibi, kurdukları örgütleri ve yayımladıkları dergileri de bilirdik. Ne var ki Çekoslovakya’ya niçin ve nasıl gittikleri konusu karanlıktaydı. Ama şimdi biliyoruz. Ahmet Tsalıkkatı, Aytek Namitok ve çok sayıda üniversite öğrencisinden oluşan mülteci kolonisinin, Tomas Masaryk’in ülkesine Action Russe programı kapsamında gittiğini şimdi biliyoruz.
Kaynakça: Chinyaeva, Elena. Russians outside Russia: The Emigré Community in Czechoslovakia 1918-1938 (Oldenbourg Wissenschaftsverl, 2001)
