(Miğfer ve kapüşonun tarihsel ve etimolojik sürekliliği)
I. Özet:
Kelimeyle ilgili temel bilgiler aşağıda ve link adreslerinde bulunabilir. Amaç, herhangi bir ek yorumu katmadan etimolojik olarak ayrıntılandırmak ve anlam katmanlarını ortaya koymaktır. Ancak bu inceleme, yalnızca dilsel değil, aynı zamanda görsel verilerle de desteklenmiştir.
II. Giriş:
Hupruşhi: Hitit dünyasında baş ve yüzü örten koruyucu: MÖ 13. yüzyıla tarihlenen bronz miğfer, Hitit dünyasında yalnızca bir savaş aracı değil, aynı zamanda sembolik bir nesnedir. Şapinuva’daki )Çorum’un Ortaköy ilçesinde yer alan bir Hitit yerleşimi) D Binası’nın enkazının altında ezilmiş halde bulundu ve bu da yıkıcı bir yangın sırasında gömüldüğünü gösteriyor. Bu eseri olağanüstü kılan şey sadece yaşı değil, işlevi ve sembolizmidir.
Görselde yer alan konik form, burun hattını da içine alacak şekilde başın ön kısmını kapsayan bir yapıya işaret etmektedir. Bu durum, düzenleyici etimolojik çözümlemesiyle doğrudan örtüşmektedir.
III. Yöntem:
BOE (Bram Otej Etimoloji), kelimeyi yalnızca kök–ek ilişkisiyle değil; ses, anlam, dilsel yapı ve kültürel yönleriyle ele alan kavramsal bir etimoloji yaklaşımıdır. Bu yaklaşıma göre:
• Anlam üretmeyen fonetik biçimler ikincildir.
• Ritüel ve algıyla desteklenen biçimler asli kabul edilir.
• Birebir örtüşen ses, kelime ve anlam birliktelikleri asli kabul edilir.
Hupruşhi / Хъупрушъхьи kelimesinin bileşenleri: Burada kelime bileşenleri oluşturan her bir kelimenin ses ve anlam itibariyle birebir aynılığı yadsınamayacak bir bilimsel veridir.
• Hu / Хъу : örtmek, silmek; aynı zamanda erkek
• Pe / Пэ : burun, ön, uç
• Şhe / Шъхъэ : baş
Bu yapı birlikte düşünüldüğünde:
Hupruşhi, “burun ve başı örten” daha özelde ise “erkek başını ve yüzünü kapatan miğfer” anlamına gelmektedir.
Görseldeki bronz miğferin formülü, bu anlamın somut olarak doğrular niteliğindedir: sert, konik ve koruyucu bir yapı.
Şharıxhon / Шъхьарыхъон: Yumuşak dokuda aynı işlev: İkinci görselde, atlının başında yer alan başlık ise Çerkes dilinde kullanılan шъхьархъон / şharıxhon’dur.
Bu başlık:
• Başı tamamen sarar
• Boynu rüzgâra ve soğuğa karşı korur
Yün dokudan yapılmış olması, onu Hupruşhi’den ayırması; ancak işlevsel olarak aynı amaca hizmet eder: Başın üstünü ve çevresini örtmek.
Kelimenin etimolojik çözümlenmesi:
• Şha / Шъхъа : baş
• Rı / -ры : bağlayıcı olmayan
• Xho / Хъо : kapatmak
Bu durumda:
Şharı-xhon: “başa örtülen”
Görseldeki başlığın formülü, özellikle enseden aşağıya uzanan yapısıyla baş ve boynu tamamen kapattığını açıkça göstermektedir. Burada asıl konumuz aksesuarın ¨başa örtülen, başa giyilen¨ anlamında şha/шъхьа: baş, rıxhon/рыхъон: ve ´Hupruşhi/ хъупрушхьи¨ aynı kelimelerden oluşması ve aynı ya da benzer işlevi yerine getiriyor olmasıdır.
IV. Görsel ve dilsel karşılaştırma
İki nesne arasında açık bir paralellik bulunmaktadır:
Özellik: Hupruşhi (Mîğfer), Şharıxhon (Başlık)
Malzeme: Bronz (sert)-Yün (yumuşak)
Amaç: Savaşta koruma-Soğuktan koruma ve güvenlik
Kapladığı alan : Baş + boyun + burun-Baş + boyun + boyun
Yapı: Sert, konik-Esnek, saran
Anlam: Örten, kapatan-Örten, kapatan
Her iki görsel de kelimelerin sağladığı ifade anlamını doğrudan yansıtır:
• Miğfer: Fiziksel darbelere karşı koruma
• Başlık: Rüzgâra ve soğuğa karşı korunma.
• Temel fark: Hammadde
V. Sonuç
Hupruşhi ve Şharıxhon kelimeleri, farklı dönemlere ve farklı yöntemlere ait olsalar da aynı temel kavramları paylaşmaktadır: Başın ve üst kısmının kapatılması ve korunması.
Bu incelemede yalnızca dilsel değil, aynı zamanda kültürel ve işlevsel bir süreklilik taşıdığını göstermektedir.
Bu veriler;
• Yapısal (kelime structure)
• Anlamsal (örtme, koruma, semantik)
• Görsel (nesnelerin yapısı) düzeylerde kendini açıkça ortaya koymaktadır.
Veriler, Hatti-Hitit dünyası ile Kafkasya kültürleri arasında coğrafi, dilsel ve kültürel bir süreklilik olabileceğini düşündüren önemli ipuçları sunuyor.
