Buhurov Mukhamed Fuadovich*
Bu makale, 19. yüzyılın ikinci yarısında Kuzeybatı Kafkasya’ya yabancı toplulukların yerleştirilmesi sürecine ayrılmıştır.
Bu topluluklar, yeni ilhak edilen ve etnik sahiplerinden “temizlenen” bölgelerin iskânında önemli bir rol oynamışlardır.
19. yüzyılın ikinci yarısında Kuzeybatı Kafkasya’da devam eden askeri çatışmalar sırasında, çarlık hükümeti Adige halkını Osmanlı İmparatorluğu’na sürgün etmeyi ve fethedilen toprakları yeni yerleşimcilerle sömürgeleştirmeyi hedeflemiştir.
Çarlık hükümeti yerli nüfusun mümkün olduğunca çoğunu sürgün etmek için azami önlemleri almıştı. Geriye kalan Adige köyleri Kuban ve Laba nehirlerinin kıyıları boyunca dar bir şeritte yoğunlaşmıştı. “Sadece bir kısmı Kuban’a geçti, büyük çoğunluğu ise Türkiye’ye sürüldü” (1, s. 20). Kuban Nehri’nin bıraktığı geniş boş alanlarda ve tüm Karadeniz kıyısı boyunca, eski dağlı yerleşimlerde önce Kazaklarla askeri, sonra da sivil sömürgeleştirme süreci gelişti.
Sivil sömürgeleştirmenin önemli bir unsuru da yabancı topluluklardı: Ermeni, Yunan, Alman, Yahudi ve diğer etnik grupların temsilcileri. Çarlık yönetimi, onları Kuzey Kafkasya’ya yerleştirmek için önemli çabalar harcadı. Şu soru ortaya çıkıyor: Yabancıların yerleştirilmesi neden bu kadar önemliydi?
Her şeyden önce, mevcut serflik sistemi Rus köylülerinin göçünü kısıtlıyordu. Dahası, Rus İmparatorluğu’nun hukuk sistemi, insanların serbest dolaşımını engelliyor, pratikte imkânsız hale getiriyordu. Bu nedenle, bölgeye sadece Rusların yerleştirilmesi çok zaman alacaktı ve bu da Çarlık hükümetinin çıkarlarına aykırıydı. Ayrıca, ilk askeri-Kazak yerleşim girişimleri başarısız olmuştu. “Kazak nüfusu neredeyse tamamen yok oluyordu” (2, s. 385) Bu nedenle Çarlık hükümeti, yabancıların da dahil edilmesi gibi gerekli her türlü yolla yeni toprakların gelişimini hızlandırmaya çalıştı.
Bu yabancı topluluklara büyük umutlar bağlanmıştı; ticaretin ve ekonominin gelişmesini teşvik edecekleri umuluyordu.
Rus köylülerinin, onların çalışkanlığını ve ilerici tarım uygulamalarını benimseyebilecekleri ve sonuç olarak durumlarını iyileştirebilecekleri düşünülüyordu
Bu girişimler, Türkiye Ermenileri ve Yunanlar arasından kıyıya yerleşimciler toplamak için yurtdışına özel bir görevlinin gönderilmesiyle sonuçlandı. “Yeni topraklara hevesle geldiler ve Karadeniz kıyılarında bir dizi yerleşim yeri kurdular. Çekler, Almanlar ve Estonlar da buraya yerleştirildi”(2, s. 385-386). Bu yabancı topluluklara büyük umutlar bağlanmıştı; ticaretin ve ekonominin gelişmesini teşvik edecekleri umuluyordu. Rus köylülerinin, onların çalışkanlığını ve ilerici tarım uygulamalarını benimseyebilecekleri ve sonuç olarak durumlarını iyileştirebilecekleri düşünülüyordu.
Yabancı uyrukluların Trans-Kuban’a kitlesel göçü 19. yüzyılın ikinci yarısında başladı, ancak Novorossiya’daki ilk yabancı yerleşimler, 1782 gibi erken bir tarihte kurulmuştu. Yerleşimciler için Kuban Bölgesi’nde, Stavropol vilayetinde ve Karadeniz kıyısı boyunca topraklar tahsis edildi. 1828-1829 Rus-Türk Savaşı’ndan sonra, Osmanlı İmparatorluğu’ndan büyük gruplar halinde Ermeniler ve Yunanlar önce Transkafkasya’ya, Rus birliklerinin çekilmesiyle de Kuzey Kafkasya’ya göç ettiler. Yunanların ve Ermenilerin Rusya’ya göçü 19. yüzyılın ikinci yarısında da devam etti. Kırım Savaşı’nın sona ermesinden sonra, Rus tarafında savaşan gönüllülerin (Yunanlar, Karadağlılar, Sırplar, Bulgarlar) birçoğu Novorossiya’daki kendi kabilelerinin yanına yerleşme izni aldı (3, s. 12).
Kuzeybatı Kafkasya’daki Ermeni ve Yunan nüfusunun oluşumu esas olarak 18. yüzyıldan 20. yüzyılın başlarına kadar Türk ve Pers tebaasındaki Ermeni ve Yunanların gelişiyle gerçekleşti.
19. yüzyılın ikinci yarısında, Rus hükümetinin bir düzenlemesiyle, Hıristiyan inancına sahip yabancıların Karadeniz bölgesine yerleşmelerine izin verildi. Adige halkının Osmanlı İmparatorluğu’na kitlesel sürgününden sonra nüfusu azalan dağ etekleri ve Karadeniz kıyılarını bu koşullara daha alışkın olan Yunan ve Ermenilerle iskân etmenin faydalı olacağı düşünülüyordu.
İlk Yunan nüfusu, Natukhay topraklarına yerleşti. 1862-1864 yılları arasında 92 Yunan aile aile, eski Kazak köyü Vityazevskaya ve Şapsığ bölgesindeki eski Мерчан (Merchan-Merçan) Köyü’ne yerleştirildi. 1860’larda Terek Bölgesi ve Kuban Bölgesi’nin Batalpashinsky Oblastı’nda Yunan köyleri kuruldu (4). 1873’te Karadeniz Bölgesi’nde yapılan bir araştırmaya göre, Novorossiysk ve Gelendçik bölgelerinde Yunan yerleşimleri vardı: Kabardinka, Dyurso ve diğerleri; Novorossiysk ve Anapa arasında dokuz yerleşim yeri vardı: Yunan ve Rus karma nüfuslu bir köy, bir Yunan-Bulgar köyü, üç Çek, üç Çek-Rus ve bir Rus köyü. 1886’daki aile listelerine göre, Karadeniz bölgesindeki Yunanların sayısı 2 bin 300 kişiydi (nüfusun %12,6’sı) (5, s. 241).
Uzun süredir Çerkesya’da yaşayan Çerkes Yunanlarının kaderi oldukça ilgi çekicidir. 1864’te sayıları 700’dü. Kurgokovsky ve Konokovsky köyleri arasına yerleştiler. Yerleşime Uspensky adı verildi (6). 1850’lerin ikinci yarısında, Bjeduğ Prens Mısost Hacımuko, Grigoripolis Köyü’nün karşısında, Kuban Nehri üzerinde Hacıhable’yi kurdu. 1866’da bu köye birkaç Rum yerleştirildi. Bir belge ayrıca Karadeniz bölgesinden “Asya kökenli bir Rum”un Hacıhable’ye yerleştirilmesinden de bahsediyor. Bu kişi 30 aileyi daha davet etmiştir (7).
Kuban bölgesindeki Ermeni toplulukları öncelikle Armavir ve Yekaterinodar’a yerleşti. 1878’de sayıları 6 bin 44 kişiydi.(8) Karadeniz kısmında ise tüm bölgeye yayılmışlardı. 19. yüzyılın ikinci yarısında gelen Ermeniler, Şapsukho Nehri bölgesinde ilk yerleşimlerden birini kurdular. 1870’lerde ve 20. yüzyılın başlarında, Şapsığ ve Natukhay topraklarında bir dizi Ermeni yerleşimi kuruldu (9, s. 48).
1890’larda, Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeni vilayetlerindeki katliamlar nedeniyle Kuzeybatı Kafkasya’ya yerleşen Ermenilerin sayısı arttı. 1897’de nüfus 38 bindi; bunların 13 bini Kuban bölgesinde, 25 bini Karadeniz Valiliği’nde yaşıyordu (10).
19. yüzyılın ilk yarısında, Kuzeybatı Kafkasya’da jeopolitik durumdaki değişiklikler nedeniyle Çerkeslerin Trans-Kuban’dan Rus kontrolündeki topraklara göçü gerçekleşti. Çerkesler; Türk ve Fars tebaası Ermenilerle birleşerek bir topluluk oluşturdular. Ermeni yerleşimciler, Hatukay, Bjeduğhable, Apsheronskaya ve diğer köylerin kuruluşuna katıldılar (11).
19. yüzyılda Kuzeybatı Kafkasya’da Alman yerleşimciler de ortaya çıkmaya başladı. Çerkesya’nın işgali sırasında Trans-Kuban’a göçleri gözlemlenmemişti. 1851 tarihli bir arşiv belgesi, Karadeniz’in kuzeydoğu kıyısına yerleşmek isteyen 220 Alman ailesinden bahsediyor. Ancak, talepleri, aktif askeri operasyonlar nedeniyle reddedildi. Bu operasyonlar, “…yeni yerleşimcileri kabul etme olasılığını” engelledi (12). Böylece, Alman yerleşimciler, Kafkas Savaşı’nın sonuna kadar Kuban bölgesinin kuzey kesiminde kaldı.
1852’de Yeisk bölgesinde iki Alman kolonisi kuruldu: Michelsthal (Vorontsovskaya) ve Aleksandrfeld (Aleksandrovskaya). 1859’da Michelsthal kolonisinde 235 kişi yaşıyordu. 1860’ların başlarında, Saratov vilayetinden gelen Almanlar tarafından kurulan Semenovka kolonisi, Kuban’ın sol kıyısında, Tiflisskaya’nın yakınında ortaya çıktı.
1864’te Semenovka nüfusunun bir kısmı yeni topraklara taşınarak Kavkazsky Bölgesi’nde Novo-Nikolaevskaya ve Batalpashinsky Bölgesi’nde Rozhdestvenskaya kolonilerini kurdu. 1863’te Batalpashinsky Bölgesi’nde Woldemfürst ve Aleksandrfeld kolonileri kuruldu. 1860’ların sonlarında ve 1870’lerin başlarında, Besarabya Guberniyası’ndan gelen Almanlar, Kuban Nehri’nin sol kıyısında Eigenfeld (Vannovskoye), Rosenfeld (Sheremetevskoye) ve Alexanderfeld (Leonovskoye) yerleşimlerini kurdular.
Kuban Bölgesi’nin Labinsk topraklarında birkaç yerleşim daha kuruldu: Kleofeld, Lilienfeld, Marienfeld, Friedenthal, Liebenthal (Livonskoye) ve Gnadentau (13, s. 133). Gnadentau, Yekaterinodar’da ve Woldemfürst, Batalpashinskoye’de kuruldu (3, s. 27-30). Soçi ve Tuapse bölgelerinde de birkaç yerleşim oluşturuldu.
Bölgenin Almanlar tarafından yoğun bir şekilde yerleşime açılmasının nedeni, Rus hükümetince kendilerine sağlanan avantajlardır. 10 yıl boyunca (1871’den 1881’e kadar) askerlik hizmetinden muaf tutuldular. Dahası, en iyi toprakları aldılar ve düşük vergiler ödediler. 1871’de sayıları 1.913, 1877’de Kuban bölgesinde 6 bin 812 kişiydiler. Karadeniz bölgesinde ise 76 kişi vardı (14, s. 247). 1897 nüfus sayımına göre, Kuzeybatı Kafkasya’da toplam 20 bin 700 Alman vardı(15, s. 213). 1915’e gelindiğinde, Kuban bölgesinde 13 yerleşimleri mevcuttu (16, s. 47).
Yahudiler de Kuzeybatı Kafkasya’nın sömürgeleştirilme sürecine katıldı. İlk Yahudi yerleşimciler, Kafkas Savaşı’nın son aşamalarında ortaya çıktılar. Bunlar, Kafkas Savaşı’ndan beri birliklere hizmet etmiş ve daha sonra Kuzey Kafkasya’ya yerleşmiş Aşkenazi Yahudileriydi. Bu toplulukta doktorlar, eczacılar, tüccarlar, zanaatkârlar ve ordu mensupları da yer alıyordu. Çoğunlukla Novorossiya’dan gelen Yahudiler daha sonra Kuban Oblastı’na göç ettiler. Kuban Oblastı’nda kalıcı ikamet hakkı aldıktan sonra bölgeye göç akışları arttı. 19. yüzyılın ikinci yarısı boyunca, farklı Yahudi yerleşimci grupları, kendine özgü bir yaşam biçimine sahip istikrarlı bir nüfus grubu oluşturmaya başladı. 1878’de Kuban bölgesindeki Yahudi sayısı 1.485, 1880’de ise 1.932 idi (17, s. 97-98).
1897 nüfus sayımına göre Yekaterinodar’da 511, Maykop’ta 474, Anapa’da 18 ve Armavir’de 15 Yahudi yaşıyordu.
Çarlık belgelerine dayanarak, bölgenin Rus İmparatorluğu tarafından ilhakından önce Kuzeybatı Kafkasya’da yaşayan Dağ Yahudilerinin kaderini izleyebiliriz. Abazinlerin Osmanlı İmparatorluğu’na kitlesel göçünün ve geri kalanların Kuban Nehri’nin sol kıyısına yerleşmesinin ardından, Dağ Yahudileri 1863 yılında, Jeguta Nehri’nin (Cögetey) ağzında kurulan Ust-Jegutinskaya Köyü’nde yoğunlaştılar (18, s. 2- 19, s. 570). Aralık 1864 itibariyle Ust-Jegutinskaya Köyü’ndeki Dağ Yahudilerinin aile listesine göre köyde 162 kişi yaşıyordu (18, s. 16-21). Aynı dosyada, Jegonas Nehri’nin yukarı kısımlarına yerleşmek için 124 Yahudiden gelen bir dilekçeden de bahsediliyor (18, s. 2).
A.A. Tsutsiev’in etnolinguistik haritasına atıfta bulunarak, Kuban bölgesinde bağımsız Yahudi yerleşimlerinin bulunmadığı söylenebilir. İstisna olarak, Kafkas Savaşı sırasında Dağ Yahudileri tarafından Jegonas Nehri’nin sağ kıyısında kurulan ve 1882’de 352 sakini bulunan Batalpashinsky’nin Jegonassky yerleşimi gösterilebilir.
Böylece, Kafkas Savaşı sırasında ve sonrasında yerli nüfusundan “temizlenen” bölgenin sömürgeleştirilme süreci, hem Rus İmparatorluğu’nun iç bölgelerinden gelen insanları hem de süreçte önemli rol oynayan yabancıları içermiştir. (cyberleninka.ru)
*Doçent, Maykop Devlet Teknoloji Üniversitesi, Ekonomi ve Hukuk Sistemleri Fakültesi, Devlet ve Hukuk Tarihi Bölümü
Çeviri: Serap Canbek
1. Кавказ. Описание края и краткий исторический очерк его присоединения к России. Изд. 3-е. СПб., 1911.
2. Кубань и Черноморское побережье // Старые черкесские сады. Ландшафт и агрикультура Северо-Западного Кавказа в освещении русских источников. 1864-1914. / сост. С. Хотко. М., 2005. Т. 2.
3. Городецкий Б.М. Немецкое землевладение на Кубани. Екатеринодар, 1915.
4. ГАКК. Ф. 774. Оп. 1. Д. 124. Л. 139 об.
5. Волкова Н.Г. Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII- начале XX в. М., 1974.
6. ГАКК. Ф. 774. Оп. 2. Д. 201. Л. 8.
7. ГАКК. Ф. 774. Оп. 2. Д. 126. Л. 25.
8. ГАКК. Ф. 460. Оп. 1. Д. 50. Л. 39.
9. Леонтьев С. Справочная книга Черноморской губернии на 1899 г. Новороссийск, 1899.
10. ГАКК. Ф. 454. Оп. 2. Д. 4961. Л. 28-455 об. ; ГАКК. Ф. 454. Оп. 2. Д. 5420. Л. 3-188.
11. Николаева Н. От Урарту до Адыгеи // Советская Адыгея. 2002. 14 февр. С.4.
12. АКАК. Тифлис, 1885. Т. X. С.116.
13. Бурыкина Л.В. Переселенческое движение на Северо-Западном Кавказе в 90-е годы XVIII -90-е годы XIX века. Майкоп, 2002.
14. Буткевич Н. «Мусульманский вопрос на Кавказе» // Трагические последствия Кавказской войны для адыгов. Сборник документов и материалов / сост.: Р.Х. Гугов, Х.А. Касумов, Д.Д. Шабаев. Нальчик , 2000.
15. Кабузан В.М. Население Северного Кавказа в XIX-XX веках: этностатист. исслед. СПб., 1996.
16. Игнатова М.Е. Греческий и немецкий (Ванновский) национальные районы Краснодарского края в 20 – 40 гг. XX в.: дис. … канд. ист. наук: 07.00.02. Краснодар, 2005. 244 с.
17. Марков В.Н. Евреи Кубанской области: дис. … канд. ист. наук: 07.00.02. Майкоп, 2007.
18. ГАКК. Ф. 774. Оп. 2. Д. 2.
19. Короленко П.П. Переселение казаков за Кубань. Русская колонизация на Западном Кавказе // Кубанский сб. Екатеринодар, 1911. Т. XVI.
***
1. Kavkaz. Opisanie kraya i kratkij istoricheskij ocherk ego prisoedineniya k Rossii. Izd. 3-e. SPb., 1911.
2. Kuban i Chernomorskoe poberezhe // Starye cherkesskie sady. Landshaft i agrikultura Severo-Zapadnogo Kavkaza v osveshenii russkih istochnikov. 1864-1914. / sost. S. Hotko. M., 2005. T. 2.
3. Gorodeckij B.M. Nemeckoe zemlevladenie na Kubani. Ekaterinodar, 1915.
4. GAKK. F. 774. Op. 1. D. 124. L. 139 ob.
5. Volkova N.G. Etnicheskij sostav naseleniya Severnogo Kavkaza v XVIII- nachale XX v. M., 1974.
6. GAKK. F. 774. Op. 2. D. 201. L. 8.
7. GAKK. F. 774. Op. 2. D. 126. L. 25.
8. GAKK. F. 460. Op. 1. D. 50. L. 39.
9. Leontev S. Spravochnaya kniga Chernomorskoj gubernii na 1899 g. Novorossijsk, 1899.
10. GAKK. F. 454. Op. 2. D. 4961. L. 28-455 ob. ; GAKK. F. 454. Op. 2. D. 5420. L. 3-188.
11. Nikolaeva N. Ot Urartu do Adygei // Sovetskaya Adygeya. 2002. 14 fevr. S.4.
12. AKAK. Tiflis, 1885. T. X. S.116.
13. Burykina L.V. Pereselencheskoe dvizhenie na Severo-Zapadnom Kavkaze v 90-e gody XVIII -90-e gody XIX veka. Maikop, 2002.
14. Butkevich N. «Musulmanskij vopros na Kavkaze» // Tragicheskie posledstviya Kavkazskoj vojny dlya adygov. Sbornik dokumentov i materialov / sost.: R.H. Gugov, H.A. Kasumov, D.D. Shabaev. Nalchik , 2000.
15. Kabuzan V.M. Naselenie Severnogo Kavkaza v XIX-XX vekah: etnostatist. issled. SPb., 1996.
16. Ignatova M.E. Grecheskij i nemeckij (Vannovskij) nacionalnye rajony Krasnodarskogo kraya v 20 – 40 gg. XX v.: dis. … kand. ist. nauk: 07.00.02. Krasnodar, 2005. 244 s.
17. Markov V.N. Evrei Kubanskoj oblasti: dis. … kand. ist. nauk: 07.00.02. Maikop, 2007.
18. GAKK. F. 774. Op. 2. D. 2.
19. Korolenko P.P. Pereselenie kazakov za Kuban. Russkaya kolonizaciya na Zapadnom Kavkaze // Kubanskij sb. Ekaterinodar, 1911. T. XVI.
