Bağımsızlık Demokrasi Özgürlük Eşitlik Birlik

Бэрэlат Гущыlэм Изэхэфын

ГУЩЫ|АП

Бзэм икъэщ|ык|э къиз|отык|ырэ |отэжь те|орэмым фэхьыгъэ сигупшысэм яз, неппэрэ бзэхэр апэрэ лъэхъан щы|агъэ зы пэрэбзэжъ горэм къытек|ызэ къызэрэк|охэрэр ары. А пэрэ бзэр |отэжь теорэмым ишапхъэ тетэу гущы|эхэм ялъапсэ зызэхэпфышъук|э, загъорэ гущы|эр неппэк|э зыхэт бзэм щымыщэу нэмык|рэ зы бзе шъхьаф горэм зэрэфак|орэр къэош|э. Араб бзэм хэт Бэрэ|ат гущы|эр этимологиям {etymology} тетэу къэсыупк|эпк|ыщт. Иджырэ нэужъы этимология {etymology} гущы|эр Адыгабзэк|э Лъэхк|олэжь{ы} пкъыгъуац|эу мы гупшысэтхым щызгъэфедэщт. Ыджы Араб бзэм къыхэнагъэу хэт Бэрэ|ат гущы|эм илъэхк|олэжьы фак|орэ сигупшысэтхы ипэублэ есэгъэжьэ.

 

ПЭУБЛЭР

Бэра|ат гущы|эр, Араб бзэм (البرائة) (ал – бэра|а), зэрэхэтыр. Гущы|эм илъапсэ (б-р-|э) ары. Имахьанэ: пшъэилъэу уи|э зэк|эрэри птек|ыжьынэр, лажьэу е пщыныжьынэу птелъ ч|ыфэ зыгорэ щы|эмэ зэк|эрэри арымырыми инахьбэхэрэр птек|ыжьынэр ары. 

Тыркуе къэралыгъом и|э Тырку Бзе Къутамэ (TDK)-м игущы|алъэ «beraat, -ti isim, hukuk, (bera:at), Arapça berāʾat. Aklanma» е|ошъы къыуа|ол|агъэ дэеу шы|э зэк|эрэри птек|ыжьынэр махьанэу раты. Зыукъэбзыжьын, мэхьани фагъэшъуашъэ.

Къэралыгъом изы къутамэу «Дин |офлэжь Шхьа|» (Diyanet İşleri Başkanlığı) къыдигъэк|ыгъэ Ислам Энциклопедия (Encyclopedia)-м “Berat Arapça berâe/berâet (البرائة) kelimesinin Türkçeleşmiş şeklidir. Berâet, “iki şey arasında ilişki olmaması; kişinin bir yükümlülükten kurtulması veya yükümlülüğünün bulunmaması” anlamına gelir.” TDV. İslam Ansiklopedisi, е|ошъ къетхы. Берат гущы|эр Араб бзэм къыхэк|ыгъэу Тырку бзэм ихэтык|.

Имахьанэ, «Сыдми зэфэшъхьафит|ум зыпари зэфрам|офэу зэрэщытыр; нэбгырэм пшъэилъэу тефагъэ зыгорэр ыпшъэ ик|ыжьынэр е зый пшъэилъ имы|энэр. Тынчэу хъунэр ары мэхьанэ и|эр. 

Бэрэ|ат гущы|эр Кур|ан лъап|эми хэт, ыджи сурэ ц|эу. (Бэрэ|а – Бэрэ|эт – Тэубэ сурэ) А сурэм мыслымэнхэмрэ Алахьым ныкъуахь фэзыш|ыхэрэмрэ зэш|уныгъэ -зэгуры|оныгъэ унашъоу зэдаш|ыгъэм ызытетык|э фэхьыгъэ аетыхэр хэтых. Алахьым унэшъо ш|ыгъэм епхыгъэу зэрэ зэк|оныхэ фаехэр къаре|о. Джаурхэр тхьагъэпц|ыгъэк|э, мыхъо-мыш|эк|э, унашъом хэлъ шъхьа|эхэм тек|ыхэу зек|охэ зыхъурэмэ мыслымэнхэми, пыйхэмрэ мыслымэнхэмрэ зэдаш|ыгъэ зэш|уныгъэр а|этыжьынэу изын къареты. Унэшъо ш|ыгъэхэмк|э зый пшъэилъ зэрямы|эжьым пае. Ау унашъоу зэдаш|ыгъэр зымыутагъэхэм язэш|уныгъэ к|эух егъотыфэ яунэшъош|ыгъэ тэтыхэу зэрэшытын фаери Тхьам къаре|о. Къур|аным, пыихэм лъытэ зыфамыш|ыжьыгъэ унэшъо ш|ыгъэхэр е|этышъ, джаурхэм зэш|уныгъэр зэрякъутэжьыгъэм пае. Ахэм зауэ арал|ыш|эшъунэу мыслымэнхэм изын къареты. Бэрэ|ат гущы|эм тэтэу къэс|онэу сызфаер, Бэрэ|ат гушщы|эм унэшъо пшъэилъым инахьбэхэрэр |этыжьыгъэ мэхьанэр зэрэхэлъэр ары. 

Лъэхк|олэжым ш|эныгъэм бэрэ|ат гущы|эр зэрэхэтыр зэхэтфын, ык|и къэдгъэунэфын. Адыгабзэк|и уегупшысэмэ бэрэ|ат гущы|ам имахьанэ бэ п|этынэр ары. Гущы|эр зэрэщытэу гущы|э лъапсэ фэдэу къэлъагъо. Ар, Араб бзэмк|э ары зэрэщытэри ау Адыгабзэк|э ар гущы|э зэпхыгъэу (сложное слово – birleşik kelime) щыт. Гущы|эр ихэ нъсы зэпкъурысхын:

Бэ: Бэу хъуныгъэр ары. Ипхэндж {антоним – antonimy – zıt anlam}: мак|э. Мак|э гущы|эм ипхэнджэу щыт. Пэрхъуш|ар (наречия – adverbs – Zarf) хъуш|эм (глогал) ипэ къак|о. Бэщхы: бэ зыщхырэр. Бэ|о: бэрэ гущы|эрэр. Бэчъ: бэрэ чъэрэр. Бэджы: бэджыхъэр, бэрэ зыджырэ хьамлыор. Зэк|эрэми хъуш|эм {глагол} имахьанэ бэныгъэ хегъахъо. 

Рэ: {прэпэт – предлог – preposition – edat} Хъуш|эм {глагол} ипэ гущы|эм къыпэхьэ. |офэр зы |эмэ-псымэ епхыгъэу огъэфедэ. Псалэм пае:

  • Тхьаматэхэр нысэщэ |офым Рэгуша|эх.
  • Тракторым дэгъоу рэпсэу. 
  • Ар бжэмышхым рэшхэ. 
  • Хьанцэм рэлажьэ. 
  • Имащинэ еджап|эм рэк|о. 
  • Курэжъыем нашъэхэр рехьы. 
  • Ахэр мащинэм ре|эты. Пэмык|ыхэри…

|эт(ын): {хъуш|э – глагол – vorb}. Мы гущы|эри тэщфэдиз зы гущы|э фэдэу къэлъагъорэ арыми гущы|ит|оу зэхэт. Зэр {|э} гущы|эр ары. Ар ц|ыфым ы|эпкъэу зэхэтым ящыщэу |апшъэм нэсы хъурэ |эхъуамбэ зэхэтыр ары. И|тонэрэри {ты} гущы|эр ары. Мыр ц|ыфым хьарф фэдэу щытэр арыми ар гущы|эу щытыгъ ык|и щыт. Псалъэм пае, телъ – тес – тет зып|орэм тэдэ щы|эми зыдэщы|эр гучы|оу зэрэщытэр къыуегъаш|э. Арау зыщытык|э {|эт} гущы|эр сыдми зыгорэр лъапсэм ипхэу дэпхьыенэр ары. Къэп|этырэ зыгорэр, зы |эмэ-псымэк|э умгъэфедэрэмэ гущы|эм {-рэ-} прэпэтыр щык|агъэу и|эщтэп. Ишъхьагъык|э тет шъапхъэхэм -рэ-р ахэзы.

  • Тхьаматэхэр мэгуша|эх.
  • Дэгъоу мэпсэу. 
  • Ар машхэ. 
  • Сэ сэлажьэ.
  • Ар еджап|эм мак|о. 
  • Ащ нашъэхэр ехьы. 
  • Ахэр е|эты. 

Неппэрэ адыгабзэм {|этын} гущы|эр зы гущы|э лъарсэ хъугъэ. Мыри адыгабзэри ц|ык|у ц|ык|оу пэрэ бзем {анахь бзэжъ} къызэрэпэ|ук|ырэм ишапхъэ. Мыщфэдэ ш|энлэжьымэ уялэжьын зыхъурэм лъэхк|олэжьыми лексикологиями, граматиками узадеплъын фае.

Бэрэ|ат чъэщыр Араб бзэм хэт щабан мазэр щыщ. А мазэм ипш|ык|утфы чъэщым мыслымэнэу тхьам елъэ|урэ мыслымэн пстэуми ягонахьхэр афигъэгъунэу е|о. Махьанэу хэлъэр мыхъо-мыш|э зыш|агъэ ц|ыфым пшыныжьынэу телъ ч|ыфэхэр а чъэщым фэхьыгъэу е|этыжьы. Ау зэк|эрэри и|этыжьырэп. Ар езы гущы|эм къыуегъаш|э {бэ} е|ошъы. Им|эмыжьырэ гонахьыр Тхьам, нэмнык| ныкъуахь зэрэфэпш|ырэр ары. Афэдэу зыщытык|э бэрэ|ат гущы|эм а чъэщым епхыгъэу бэ-р зэри|этыжьырэр къызэри|отык|ырэр нафэ. 

 

К|ЭУХЫР

Ыджырэ Араб бзэм хэт бэрэ|ат гущы|эр, гущы|эм имэхьанэк|э, игыраматикак|э, иэтимологияк|э, илъэхк|олэжьык|э (етимологтя) адыгабзэм къыдеубыты. Ащи адыгабзэр пэрэ бзэу (pre lenguige) зэрэхытэр, бэрэ|ат гущы|эм адыгабзэр бзе лъапсэу зэри|эр, мыщфэдэ гущы|э уплъык|унхэм адыгабзэр шапхъэу язэрэфэхъущтэр, нэмык| бзэхэми мыщ фэдэ гущы|э пчъагъэхэр язэрэхэтышъущтэр нафэ къеш|ы. 

Гущы|эхэр

Хъуш|э: РФ. Глагол. İNG. Verb. TR. Fiil.

Лъэхк|олэжьы: РФ. Етимология. İNG.Etymology. TR. Köken bilgisi 

Прэпэт: РФ. предлог. İNG. Preposition. ТR. Еdat

Пэрхъуш|э: Рф. Наречия. İNG. Аdverbs. ТR. Zarf

Yazarın Diğer Yazıları

Kökeni Adige dili olan ve farklı dillerde yaşayan bazı kelimelerin örnek çözümlemeleri – 9

Bu yazımda yine Hatt-Hitit toplumlarında terminolojiyi oluşturan ve bu dillerde geçen bazı kelimeleri etimolojik yönden, yeri geldiğinde sentaks, morfoloji gibi dilbilimin değişik alanlarında da...

Kökeni Adige dili olan ve farklı dillerde yaşayan bazı kelimelerin örnek çözümlemeleri – 8

Sevgili okurlarım, bu köşe yazımla birlikte aynı başlık altında 8 ayrı makale yayımlamış olacağım. Yazmış olduğum bu seri yazılar, toplumumuzun bir kesiminde bir hayli...

Kökeni Adige dili olan ve farklı dillerde yaşayan bazı kelimelerin örnek çözümlemeleri – 7

Değerli okurlarım, bu sayımızla birlikte, aynı başlık altında yedinci kez sizlerle birlikte oluyoruz. Etimolojik çalışmalar kimi insanların dikkatini Adigece/Çerkesçe üzerinde topluyor. Demokrasinin güzel taraflarından...

Sosyal Medyalarımız

4,890BeğenenlerBeğen
1,353TakipçilerTakip Et
4,000TakipçilerTakip Et

Son Yazılar

- Advertisement -spot_img