Türkiye’de yaşayan halklardan ve inançlardan kadınlara sorduk: “Türkiye’de ve sizin kültürünüzde kadın olmak üzerine neler söylemek istersiniz?” Aysel Gürel Kayaoğlu, Çiğdem Demir, Dilek Odabaş, Esma Bektaş, Fatoş Kaytan, Katrin Nikolau, Kayuş Çalıkman Gavrilof, R. Irmak, Sennur Yılmaz, Sevilay Refika Kadıoğlu ve Sosin Aslan yanıtladı.
“Buralarda kadınlar olsun ama bizim koltuğumuza göz dikmesinler” diyorlar
Öncelikle içinde doğduğum toplumsal zeminde bir Alevi kadın olarak karşılaştığım olgular, pratikler, Sünni bir kültürden gelen kadının yaşadıkları ile hem benzerlikleri hem de farklılıkları barındırıyor.
Alevi inancında çokça dillendirilen “insan” odaklılık, kadın-erkek eşitliği gibi konuların tarihsel öğretilerden bugünlere kadar gelen, aktarılan kültürde yer aldığını biliyoruz. Ancak Alevi topluluğunda pratikte yaşananlar tarihsel olarak aktarılan inançla örtüşmüyor. Aile içinde kadının yeri, kız ve erkek çocuklarının yetiştirilme biçimi, fırsat eşitsizlikleri devasa bir sorun olarak ortada duruyor. Eğitimde, söz hakkında, geleceğini belirleme konularında son derece geleneksel hatta baskılayıcı bir tutum bile görülebiliyor.
Bu olgular daha çok Alevilerin büyük kentlere göç etmeden önce, daha içe kapalı bir topluluk olduğu dönemlerde yaşanan pratikler olsa da hâlâ belli biçimlerde eşitsizlikleri barındırmaya devam ediyor.
Büyük kentlere göçlerin hızla artması sonrasında kadınların baskılanmasının biraz daha esnetildiğini görüyoruz. Ekonomik şartlar nedeniyle iş hayatında olma gereksiniminin kadınları daha güçlü kıldığı, aile içinde daha fazla söz sahibi olduğu görülüyor. Aleviler kendi memleketlerinde inanç ritüellerini örtük, “sır” olarak yaşarlarken büyük kentlerde Alevilerin değişen konjonktürde siyasallaşmaları ile bir topluluk olarak özgüvenlerinin biraz daha arttığı ve kadın kimliğinin de daha görünür bir boyut aldığı görülüyor.
Alevi topluluğunda kadın temsiliyetinin STK’larda, partilerde, sendikalarda eskiye oranla arttığı görülse de liderlik veya yönetici olarak hâlâ çok sıkı erkek hegemonyası duvarı ile karşı karşıya olduğu gerçeği var. Alevilik içinde de erkekler bu alanı kadınlara kaptırmak istemiyor ve örtük olarak şunu istiyorlar; buralarda kadınlar olsun ama bizim koltuğumuza göz dikmesinler, diyorlar.
Bu bakımdan Aleviliğin cinsiyetçilikten muaf olduğunu söyleyemeyiz. Nihayetinde bu topraklardaki kadim inançlardan gelen Aleviliğin, bugüne kadar evrilerek gelen farklı inançlardan ve dinlerden, ideolojilerden, toplumsal yapılanmalardan etkilenmemesi mümkün değil. Bu etkilenmeler arasında elbette erkek egemenliği de vardı.
Alevilik inancında kadın ve erkeğin “eşit” olduğu varsayılır. Bu inançta olan hiç kimse bunu reddedemezken, aynı zamanda kadın-erkek “eşitliği” kabulü, eşitsizliğin üzerini örtmeye neden olan birçok pratiği de barındırır. Bu durum doğallıkla erkekler açısından eşitsizliği sürdürmeye elverişli hale geliyor.
Bütün bunların değişmesi için erkeklerin ürettiği sözlerin uygulayıcısı olmak yerine kendi tarihlerinin peşine düşerek kendi sözlerinin üreticisi olup sözlerini hayata geçirmeleri gerekiyor. Bu da ancak farkındalıkla ve mücadeleyle mümkün.
Esma Bektaş
