Merhaba sevgili okur. Geçen hafta Doçent Doktor Dıjın Çurey ile tanıştım. Adige müziği, Abhaz müziği ve Türkiye diasporasındaki Kuzey Kafkasya kökenli kişilerin müzik kültürleri ve müzik pratikleri üzerine keyifli bir sohbet zamanı geçirdik. Dıjın Çurey, Abhazya Cumhuriyeti Sosyal Bilimler Araştırma Enstitüsü’nde öğretim üyesi. Pek tabii bu noktada Abhazya’da yapılan müzik çalışmalarından da konuştuk. Aklıma bazı çengeller takılmış halde, kulağımda Abhaz ezgileriyle evime döndüm. Şimdi sen, benden Abhaz müziği hakkında ciddi, teorik bilgileri art arda sıralayacağımı bekliyorsun belki de. Hayır, sevgili okur. O bilgi taşlarının bir kısmını daha önce “web dünyası”na döşemiştim ben, o taşların linkini vermekle yetineceğim bu sefer. Dilersen Muammer Ketencoğlu’na ait “Tuna’nın Beri Yanı” adlı blog sitesi için hazırladığım yazıyı okuyabilir, konuk olduğum programın kaydını dinleyebilirsin (URL-1). Bugün başka çengellerden, başka taşlardan bahsedeceğim.
Dıjın Çurey, konuşmamızda Abhazya’da müzik ve dans pratiklerinin günlük yaşamda ön planda olduğunu söylemişti. Ancak dans müziklerine ve sözlü müzik türlerine ait notaların, yazılı kaynakların az olduğunu da belirtti. Abhaz geleneksel müziği, Kafkasya’nın en eski ve arkaik müzik kültürlerinden biri. Temel karakterini kolektif icradan, polifoniden (çokseslilikten) ve epik anlatımdan alıyor. Din dışı, ritüelistik ve kahramanlık odaklı öğeler barındırıyor. Müzik, Apsuvalara yani Abhazlara göre bireysel bir sanattan ziyade toplumsal hafızanın, ritüellerin, acının ve kahramanlığın aktarılma aracı, şifalanma aracı. Abhaz halk şarkılarının büyük bölümü tarihsel olaylara, kahramanlara, avcılık ritüellerine veya doğa güçlerine adanmış. Sözlü aktarım daha kuvvetli. Yazılı kaynakların az olma sebebi sözlü aktarım geleneği olabilir.
Dünya literatürüne bakıldığında Adige müziğine nazaran Abhaz müziğine dair farklı dillerde yazılı çalışmaların mevcut olduğundan bahsettik Dıjın Çurey ile sohbetin bir yerinde. Bu durumun temel sebeplerinden biri, siyasi konjonktür. Bu esnada ben kendi araştırmalarımı düşündüm. Daha evvel yazdığım yazıyı da Abhazca, Rusça ve İngilizce kaynaklara dayanarak kaleme almıştım. Araştırmalarımda bazı kaynaklarda Abhaz müziğinin Gürcü müziği ile eşdeğer ele alındığını da görmüştüm. Pek tabii yakın coğrafya dolayısıyla ortak pek çok noktaları var ama aynı değiller, farklı noktaları da mevcut. Öncelikle dil bambaşka; bazı enstrümanların tınılarında, icra tavırlarında ve dans figürlerinde farklılıklar mevcut. Birbirine çok yakın olsalar ve birlikte anılsalar da Adige müziği ile Abhaz müziği arasında da icra tavrı, enstrümanların tınıları, müzikal yapı, dans figürleri bağlamında farklılıklar mevcut. Yani her halkın müziği kendine has Kafkasya’da. Biz Abhaz müziğine dair kaynakları konuşurken, sohbetin bu kısmında Dıjın Çurey minik bir ayrıntıdan bahsetti; Abhazya’da hatta Kafkasya’da, Rusya’da tarihle ilgili yazılı kaynaklarda “19. yüzyıl Kafkas-Rus Savaşı” söylemi yerine “19. yüzyıl Kafkas Savaşı” söyleminin kullanılmasına dikkat ediliyormuş. Bu durum siyasi konjonktürle ilgili pek tabii. Bu ayrıntı, çok minik bir ayrıntı ama hem akla yatmayan bir ayrıntı hem de kültüre, müziğe, dansa ait tarihsel görüşleri zaman içinde değiştirebilecek güçte bir ayrıntı. Ben de “Acaba Türkçe kaynaklar neler, Türkiye’deki kaynaklarda nasıl yazımlar mevcut?” sorularını düşündüm bu esnada. Zihnimin bir köşesine not ettim. Eve döndükten sonra Abhaz müziğine dair Türkçe neler var, şöyle bir gezintiye çıktım “web dünyası”nda. Bulduklarımı seninle de paylaşayım sevgili okur, bakalım neler var…
Abhaz müzikolog Meri Haşba’nın Abhaz müziği ile ilgili dört farklı sitede yazılarını buldum önce. Üçü aynı yazıydı. Biri farklıydı, yani Meri Haşba’nın iki yazısı vardı. Her iki yazı da Kafkasya tarihi, Çerkes (Adige) dili, kültürü ve Kafkas diasporası üzerine yaptığı çalışmalarla tanınan araştırmacı-yazar Murat Papşu tarafından çevrilmişti. 1993 yılında Kavkaz dergisinde ve Alaşara dergisinin 1995 yılı nisan sayısında yayımlanan, Abhaz halk şarkıları üzerine olan yazısını (URL-2, URL-3, URL-4) ve 21 Aralık 2012’de KAFFED’in sitesinde yayımlanan Abhaz müziği çalgıları üzerine yazdığı yazıyı (URL-5) okudum. İki yazı da kıymetli bilgiler içeriyor. Folklor temelinde kaleme alınmış, alandaki önemli kişilerden alıntıların paylaşıldığı bu metinlerde bazı tarihsel bilgiler de mevcut. Eğer ilgini çekerse sevgili okur, bağlantı linklerini aşağıda bulabilirsin (URL-2, URL-3, URL-4, URL-5).
Devam ettim linklere tıklamaya, araştırmaya ve okumaya. Abhaz müziğine dair yararlanılabilecek bir diğer yazı ise M. Emin Koçkar ve A. Abrek Koçkar’ın kaleme aldıkları ve Hacettepe Üniversitesi, Ankara Devlet Konservatuvarı I. Ulusal Müzik ve Sahne Sanatları Sempozyumu’nda sundukları “Kuzey-Batı Kafkasya Halklarının Geleneksel Müzik ve Çalgılarına Genel Bir Bakış” isimli bildirileri. Eğer daha genel bir perspektiften ciddi bir dil ortamında Abhaz müziğine bakayım diyorsan bu bildiri metnini de okuyabilirsin (URL-6). Bir de yine Alan Abrek Koçkar’ın 2024 yılında hazırladığı “Kuzey Kafkasya Kültüründe Müzik Biçimleri” isimli seminer projesini de okuyabilirsin (URL-7). Bu çalışmada ayrıntılı bilgiden ziyade Kuzey Kafkas halklarının (Adigeler, Abhazlar, Osetler, Karaçay-Balkarlar, Dağıstanlılar, Çeçenler, İnguşlar) müzikleri hakkında genel bilgiler aktarılıyor. Bir de kaynakçada bu alan için yani Kuzey Kafkas kültürüne dair temel sayılabilecek çalışmalar mevcut. Eğer biraz daha derinlere ineyim dersen bu kaynakçadan yararlanabilirsin.
Kudret Çiçek’in hazırladığı, 2021 yılında Folklor Akademi Dergisi’nde yayımlanan “Geleneksel Abaza Dansı: Apsua Koşara” adlı makaleden de bahsetmeliyim sana. Bu makalede de müzik pratiklerine dair önemli bilgiler var. Okuyabilirsin (URL-8).
Çok sevgili gazetemiz Jineps’in Haziran 2006 ve Temmuz 2006 sayılarında yer alan, Rahşan Erdoğan’ın derlediği “Çerkes Müziği Enstrümanları” ve “ Çerkes Müziği Enstrümanları 2” adlı yazılarda da Abhaz müziğine dair bazı bilgileri bulabilirsin (URL-9, URL-10).
Ve doğrudan Abhaz müziğine dair Türkçe yazılı kaynaklarla ilgili son olarak bir yüksek lisans tezinden bahsedeceğim sana. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Müzik Anabilim Dalı çatısı altında hazırlanmış “Müzik Kimliği Bağlamında Abaza Halkının Folkloru (Sivas İli Halkaçayır Köyü Örneği)” başlıklı bir tez çalışması bu (URL-11). Yüksek Öğretim Kurumu’nun tez sayfasına göre Abaza müziği hakkında yapılmış tek Türkçe tez şu an. Abhazların yaşadıkları mekânlar, göç, diaspora, kültürel nitelikler, Abhaz müziği ve Abhaz müzik tarihi üzerine genel bilgilerin verildiği ve Abhaz kimliğinin “Çerkes” çatısı altında ele alındığı bu tezde şu cümleler bir hayli dikkat çekici: “Apazca Gürcüce ile genişleyen bir dildir” (URL-11/s.20).
“Düğünlerde köçek oynayan Çingeneler çağırılır. İlk başta misafirleri karşılayan köçekler daha sonra düğün başlayınca susturulur ve en modern düğünde dahi agualaba çalgısı çalınıp, horodeyda söylenir. Gelin ve damat hiçbir şekilde düğün esnasında yan yana gelmez. Bunun sebebi ise kem gözlerden sakınmak olarak açıklanmıştır. Gelin düğün boyunca Ata-kadınlardan oluşan bir heyetin ortasına oturtulur. …
Müziğin ritmini ve temposunu yöneten Ata ise, en çok tecrübeye sahip, genç ya da yaşlılardan seçilir. Dansı yöneten Ata, dans edecek çiftleri çekerek ortaya alır ve ayakkabılarını çıkartarak dans eden erkeğin ayakkabılarını fırlatır. Dansa kalkan genç kız, dans esnasında giderek erkeğin ayakkabılarını getirir ki bu da genç kızın itaatkâr olduğunu seyreden topluluğa gösterme şeklidir” (URL-11/s.39).
Abhazca mı Apazca mı? Abhazca Gürcücenin çatısı altında mı? Düğünlerde köçek oynayan Çingeneler mi çağırılıyor? Gelin ve damadın yan yana durmaması nazardan dolayı mı, Xabze ya da Apsuara (sözlü kurallar) gereği değil mi? Düğünlerde dansı yöneten kişiye Ata mı deniyor? Sen hiç gördün mü sevgili okur düğünlerimizde köçek oynattığımızı, genç kızların ayakkabısı fırlatılan erkeklerin ayağına ayakkabısını getirerek itaat ettiğini? Bu tezi incelerken aklıma pek çok ama pek çok soru takıldı. Eminim ki okurken senin aklına da takılacaktır. Takılmalı. Telli çalgı görselinde yaylı çalgı varsa takılmalı, enstrüman isimlerinde yanlışlık varsa takılmalı, tezahürat kelimeleri (warada, woreyda türünden seslenişler) araştırılmadan tek bir kulakla duyulduğu gibi veriliyorsa takılmalı, Adigeler ile Abhazlar bire bir aynı topluluklarmış gibi ele alınıyorsa takılmalı. Bu “takılmalı”lar uzar gider. Bu tezi biraz daha dikkatle okursan daha iyi olur sevgili okur.
Abhaz müziği ile ilgili makaleleri, paylaşımları okurken yeni bir çengel takıldı zihnime: “Peki… Abhaz mı? Abaza mı? Abazin mi?” Üç kelimeyi de kullanmak yanlış değil. Abhazya’da ve genel literatürde “Abhaz”, Rus kaynaklarında “Abazin”, diasporada “Abaza” kelimesi kullanılıyor. Abazinler, aynı zamanda Kafkas Dağları’nın kuzeyinde, günümüzdeki Karaçay-Çerkesya Cumhuriyeti sınırları içinde kalan bir halk. Genel literatürde “Abhaz (Abkhaz/Abkhazian)” kelimesi geçtiği için “Abhaz” kelimesini kullanmak açıklık bağlamında daha iyi olabilir. Dolayısıyla ben bu yazıda Abhaz kelimesini kullandım. Tabii sen, istediğini kullanabilirsin sevgili okur, hele de diasporada yaşıyorsan. Bir de bu konu hakkında daha çok bilgi edinmek istersen Murat Papşu’nun kaleme aldığı, Nart dergisinin 2006 yılı eylül-ekim sayısında yayımlanan “Bir Adlandırma Sorunu: Abhaz mı Abaza mı?” isimli yazıya da bakabilirsin. Farklı perspektifler üzerinde ilerleyen bu yazı, sende yeni düşünceler uyandırabilir (URL-12).
Derken derken, “web dünyası”nda Abhaz müziği yolunda ilerlerken bir başlığa denk geldim bir sayfada: “Abhazya Türküleri: Amazar’ın dördüncü projesi videosu” (URL-13). Amazara projesi Abhazların somut olmayan kültürel mirası üzerine kapsamlı bir arşiv ve kültür sanat projesi. Bu projeyi araştırabilirsin, proje kapsamındaki videoları izleyebilirsin (URL-14). Başlıkta Amazara kelimesinin son harfi yazılmamış. Ama dur. Dikkatimi ilk çeken nokta bu değildi, bunu sonradan fark ettim. Bir haber metninin başlığı olan bu başlıkta dikkat kesilmemi sağlayan nokta “Abhazya Türküleri” kullanımıydı. Başlık hariç haber metninin geri kalan kısmında sözlü müzik formları için “Abhaz halk şarkısı” kullanılıyor. Peki, hangisi doğru sence sevgili okur? Abhaz türküsü mü Abhaz halk şarkısı mı? Yıllar evvel, yüksek lisans eğitimi alırken sevdiğim bir hocam da bana yöneltmişti bunun gibi bir soruyu. “Çerkes şarkısı mı Çerkes türküsü mü doğru?” diye sormuştu. “Çerkes halk şarkısı” demiştim gururla. “O zaman kanıtla bunu, kime göre doğru, neye göre doğru?” demişti. Ben de bu soruyu muhataplarına yönelterek Türkiye’nin farklı şehirlerinden Çerkes derneği yetkilileriyle, Çerkes müzisyenlerle, Çerkes müziği dinleyicileriyle görüşmüştüm. Konu hakkındaki tüm elektronik kaynakları, paylaşımları taramıştım ve bir video kaydı haricinde tüm paylaşımlar, yazılar, görüşmeler Çerkes sözlü müzik türleri için doğru kullanımın “Çerkes halk şarkısı” olduğunu işaret etmişti. Sonrasında bu araştırma bir makale halini almıştı. Etnografik araştırma içeren söz konusu bu makalemi de yakında paylaşacağım. Merakın devam ederse yayımlandığında bir göz atarsın sevgili okur. Dönelim tekrardan bu paragrafa; “Abhazya Türküleri” kullanımı yanlış. Sadece söyleyenlerin ve dinleyenlerin görüşlerine dayanarak iletmiyorum bu yargımı sana. Türkü ve halk şarkısı kavramları arasında; kelimelerin kökeninden, anlamından da öte form, biçim, tavır yönünden de farklılıklar var. Bunu da bahsettiğim makalemde açıkladım. Az biraz sabret, yakında yayımlanacak. Bekleyemezsen sen de bir gezintiye çıkabilirsin türkü ve şarkı yolunda…
Peki, belki de diyorsun ki “İyi de Abhaz müziği dedin, şarkı dedin, türkü dedin, enstrüman dedin de müziğin kendisi nerede?” Haklısın sevgili okur, çok haklısın. Dipnota birkaç müzik listesinin bağlantı linkini bıraktım. Kalbim der ki uzat bu yazını sayfalarca; Nartlardan alıp, günümüze getirip uzun beri anlat Apsuaraların şarkılarını, rengârenk ezgilerini. Zihnim de der ki bahçen bu ay yetecek kadar ürünle doldu. Sözün kısası, bu ayki yerimizi ziyadesiyle doldurduk. Sözün devamı eylüle kaldı. Dıjın Çurey ile sohbetim bitti sanma, zihnime yeni çengeller takılmaya devam ediyor. Bir sonraki aya kadar kulaklarımız Abhaz diyarının sesleri ile dolsun, sağlıcakla ve ezgilerinle kal sevgili okur.
Kaynakça/ Elektronik bağlantılar
URL-1: https://tunaninberiyani.blogspot.com/ (Son erişim tarihi: 20/07/2026)
URL-2: https://www.sakaryaabhaz.org/sayfa.php?id=36
URL-3: https://www.circassiancenter.com/tr/abhaz-halk-sarkilari/
URL-4:https://www.academia.edu/3050392/Abhaz_Kahramanl%C4%B1k_%C5%9Eark%C4%B1lar%C4%B1_Meri_HA%C5%9EBA
URL-5: https://kaffed.org/2012/12/21/abhaz-muzigi-calgilari/
URL-6:https://apsuara.org/wp-content/uploads/2024/11/M_Tekin_Kocgar_A_Abrek_Kocgar_Kuzey_Bati_Kafkasya_Halklarinin_Geleneksel.pdf
URL-7:https://www.academia.edu/121844140/Kuzey_Kafkasya_K%C3%BClt%C3%BCr%C3%BCnde_M%C3%BCzik_Bi%C3%A7imleri_2024_Seminer_Projesi_Tam_Metin_
URL-8:https://apsuara.org/wp-content/uploads/2022/02/ed5adbb4-5e86-4bbc-baf7-81e9d0e25d6e.pdf
URL-9: https://jinepsgazetesi.com/2006/06/cerkes-muzigi-ve-enstrumanlari/
URL-10: https://jinepsgazetesi.com/2006/07/cerkes-muzigi-ve-enstrumanlari-2/
URL-11:https://apsuara.org/wp-content/uploads/2022/03/MUZIK-KIMLIGI-BAGLAMINDA-ABAZA-HALKININ-FOLKLORU.pdf
URL-12:https://www.circassiancenter.com/tr/bir-adlandirma-sorunu-abhaz-mi-abaza-mi/
URL-13:https://abaza.org/tr/abhazya-tyurkyuleri-amazaryn-dyordyuncyu-projesi-videosu
URL-14: https://www.youtube.com/@WorldAbazaCongress
Abhaz müziğine dair örnekler içeren bazı müzik listeleri
1. https://open.spotify.com/playlist/6rPVXE58XA3SajDhbajmdY
2.https://www.youtube.com/watch?v=EWik7IPIQL8&list=PLqKMU2-ZLhzGxV15iu6hitJ_PvT5Sqxl8
3. https://www.youtube.com/playlist?list=PLX_ZJ9TOdflWxWunWihsPDyRceXmsoptg
4. https://www.youtube.com/playlist?list=PLyQgJmp2SyOVdPlMTzBk7FdqiLEsTTWcA
5.https://www.youtube.com/watch?v=7hBOdo97zMU&list=PL2zslvH170_j32-ECWWU9bvTIuKvhnhPZ
