Türkiye’de Kafkas derneklerinin kamu tarafından tahsis edilen taşınmazlar üzerinde kendi imkânları ile inşa ettikleri yapılara günümüz penceresinden bakıldığında ciddi mülkiyet sorunlarıyla karşı karşıya olunduğu görülmektedir (Çok yakın zamanda Ankara Çerkes Derneği ve yerel yönetimi ile ilgili yaşananlar).
Derneklerin faaliyet gösterdikleri kamu alanlarındaki yapılara ait arazi mülkiyetleri genellikle kamuya aittir. Bu durum uzun vadede hukuki ve toplumsal sorunlar doğurmaktadır. Bunu belediye kanunu ve medeni kanun çerçevesinde incelediğimizde derneklere ait taşınmazlar ile ilgili yerel yönetimler tarafından yapılan tahsislerin sınırlı olduğunu ve hiçbir surette mülkiyet hakkı doğurmadığını görürüz. Burada dernekler bu mülkiyet üzerindeki yapının kullanım hakkına sahiptir. Derneklere tahsis edilen arazilerin mülkiyet devirleri yapılmadığından idari değişimlerde risk yaratacaktır. Buna Düzce’de Uzunmustafa Köyü’ndeki Konakhable örneğini gösterebiliriz. Burada yerel yönetim tarafından uygulanan kamusal bir proje nedeni ile köylünün kullandığı mülke el konmuş ve kütüphane binası yapımı ile, kamu alanındaki mülkiyet devri olmadığından bu proje uygulanmıştır.
1970-2000’li yıllar arasında Türkiye’de Kafkas derneği (veya hemşeri-kültürel) yapılarının yaygınlaşan “arsa tahsisi + imeceyle bina yapımı” modeli bugün çok ciddi sorunlar doğurmuştur.
Meseleye kronolojik açıdan bakıldığında:
Belediye veya kamu kurumu arsayı tahsis eder. Dernek, kendi imkânları ile binasını yapar. Tapu mülkiyeti kamu adınadır. Burada binanın gerçek sahibi kimdir?
5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 75. maddesine göre, belediyeler esas olarak başka kamu kurumlarına tahsis yapabilirler. Burada derneklere yapılan tahsis hukuken tartışmalı bir karardır. Yapılan tahsis genelde en çok 25 yıldır. Bu süreçte amacına uygun kullanılmayan yapılarda tahsis iptal edilebilir. Bu tahsisler Sayıştay tarafından da mevzuata aykırı olarak kabul görmüştür. Derneklerin kullanım hakkına sahip olmaları, o mülkiyet üzerinde bir hak talebi yaratmaz. Burada tahsisin iptali veya süresinin dolması halinde dernek binayı boşaltmak zorundadır. Yargı yolu ile açılacak davada dernek en fazla yaptığı masrafı talep edebilir. Bu tür tahsislerde çok sınırlı ve siyasi idari kararlar çerçevesinde tapu devri olabilir.
Tüm bu gerçekler çerçevesinde olayı Kafkas kültür dernekleri penceresinden izleyecek olursak… Bu alanlarda dernek binaları toplumsal dayanışma ile inşa edilmiştir. Bu yapılar sadece fiziki yapı olmanın ötesinde kolektif hafıza alanlarıdır. Bu nedenle Kafkas derneklerindeki sorun hukuki olmaktan öte sosyopolitik bir meseleye dönüşür.
“Ne yapılabilir?” diye soracak olursak… Uzun vadeli tahsis sözleşmeleri ve yenileme garantisi. Tapu devri yerine irtifak hakkı tesisi yapılması. Arsa devri için siyasi alanda mücadele ile arsa devrinin yapılması. Son yıllarda ortaya atılan belediye + dernek ortak işletmeleri tesisi.
Tüm bu önerilere rağmen sonuçta dernekler tahsisli arazilerde yaptıkları binanın hukuken sahibi değildir. Bu risk siyasi değişimlerde, kentsel dönüşüm süreçlerinde, kamu denetimlerinde hep vardır. Düzce ve Sakarya örneklerinde görüldüğü gibi…
Sakarya Derneği 1966 kuruluşlu kamusallaşmış bir dernektir. Sakarya Büyükşehir Belediyesi tarafından bu derneğe arsa tahsisi yapılmıştır. Bu arazi üzerine yeni hizmet binası inşa edilmiştir. Burada arazi mülkiyeti gerçekleşmediği için, yazımın tüm aşamalarında özellikle belirttiğim hususlar günceldir. Yani “üst yapı” kamuya bağlıdır. Tahsisi idare geri alabilir. Bu durum mülkiyet meselesinin yalnızca hukuki değil, aynı zamanda siyasal bağımlılık ilişkisi üreteceğini de göstermektedir.
Düzce’de Konakhable, uzun yıllar dernek etkinliklerinin yapıldığı toplumsal buluşma yeri ve merkeziydi. Uzunmustafa halkının kullandığı bu yapı yıkılarak yerine kütüphane ve park yapılmıştır. Burada da mülkiyet hakkı olmadığı için alanın kullanımı belediye tarafından farklı bir proje ile elden alınmıştır. Halkın iade edilmesi tepkisi karşısında, alan önüne göstermelik bir “Sürgün” panosu inşa edilerek Çerkeslerin ağzına bir parmak bal sürülüp olay çözülmüştür. Burada da mekânın sadece fiziksel bir alan olmadığı, kültürel bir hafıza kaybı yaşandığı açıkça ortadadır. Bu örneklerden de hareketle geçici kullanım rejimi içinde olduğu açıkça görülmektedir. Türkiye’de Kafkas derneklerinin mekânsal varlığı hukuki mülkiyet temelinde değil, idari ve siyasi ilişkiler temelindedir. Bu da dernekler ve o derneklerin toplumları üzerinde bağımsızlığı sınırlayan, sürekliliği zayıflatan, kültürel devamlılığı kıran süreçleri ortaya çıkarmaktadır.
Türkiye’de siyasal iktidar ile kol kola girerek elde edilmiş gibi görünen bazı değerlerin, toplumun katkıları ile fiziki yapılara dönüştürülmesi ne kadar doğru olur? Bunu hep birlikte bazı örneklerde gördük ve gelecekte de göreceğiz. Bu, kaş yapalım derken göz çıkarma işini toplumumuz iyice düşünmeli ve yorumlamalıdır. Bu alanda yeni girişimlerin ve büyük projelerin söylemleri için de bu gerçekleri paylaşmayı uygun buldum. Toplum bilincinin oluşturulması eğer kayıtsız şartsız bir siyasi teslimiyeti ortaya koyacaksa, toplumun geleneklerinin, kültürel değerlerinin ve özünün yaşatılması bu girişimlerle asla mümkün olamaz. Türkiye diasporası örgütlenmesi bunun hesabını iyi yapmalıdır.
