Kültürel miras, bir toplumun tarihsel hafızasını, kimliğini ve ortak değerlerini temsil eden en önemli kamusal varlıklardan biridir. Tarihi yapılar, anıt eserler, hanlar, hamamlar, kervansaraylar, saraylar ve dini yapılar yalnızca ekonomik değeri olan taşınmazlar değil, aynı zamanda gelecek kuşaklara aktarılması gereken kültürel emanetlerdir. Türkiye’de bu varlıkların önemli bir bölümü Vakıflar Genel Müdürlüğü ile Hazine ve Maliye Bakanlığı bünyesinde bulunmaktadır.
Son yıllarda kamuoyunda tartışma yaratan konulardan biri, bu kültürel miras varlıklarının özel şirketlere, vakıflara, derneklere veya ticari işletmelere kiralanması ya da kullanım hakkı devri yoluyla ekonomik faaliyete açılmasıdır. Resmi gerekçe çoğunlukla “restorasyonun finansmanı”, “kamu bütçesine yük oluşturmadan koruma sağlanması” ve “atıl yapıların işlevlendirilmesi” olarak açıklansa da bu uygulamalar kültürel mirasın metalaştırılması ve rant üretim mekanizmasına dönüştürülmesi eleştirilerini beraberinde getirmektedir.
Kültürel mirasın korunmasına ilişkin uluslararası yaklaşımlar, tarihi yapıların öncelikle kamu yararı doğrultusunda değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Özellikle UNESCO ve ICOMOS tarafından geliştirilen koruma ilkeleri, tarihi yapıların ekonomik getiri amacıyla aşırı ticarileştirilmesinin özgünlük ve bütünlük değerlerini tehdit ettiğini belirtmektedir.
Bu çerçevede kültürel mirasın temel işlevi gelir üretmek değil; eğitim, kültür, bilim, araştırma ve toplumsal hafızanın korunmasına hizmet etmektir. Ancak, son yıllarda koruma politikalarında piyasa odaklı yaklaşımların ağırlık kazanmasıyla birlikte tarihi yapıların ekonomik potansiyeli ön plana çıkmaya başlamıştır.
1980’lerden itibaren birçok ülkede olduğu gibi Türkiye’de neoliberal koruma politikaları ve rantlaşmanın getirdiği uygulamalarla, kamu varlıklarının ekonomik değer üretme kapasitesi üzerinden değerlendirilmesi yaygınlaşmıştır. Bu yaklaşım kültürel miras alanına da yansımış; tarihi yapıların otel, restoran, kafe, etkinlik merkezi veya ticari işletme olarak kullanılmasının önü açılmıştır.
Eleştirel kent kuramcıları bu süreci “kültürel mirasın metalaştırılması” olarak tanımlamaktadır. Tarihi yapılar artık yalnızca korunması gereken değerler değil, aynı zamanda yatırım ve gelir üretim araçları olarak görülmektedir. Bu durum beraberinde şu sorunları da gündeme getirmektedir:
Kamusal erişimin azalması: Bir kültürel miras varlığının ticari işletmeye dönüştürülmesi, o alanın toplumun tüm kesimleri tarafından eşit biçimde kullanılmasını engelleyebilmektedir. Tarihi bir hanın lüks restorana, bir kervansarayın otele veya tarihi yapının özel etkinlik alanına dönüşmesi, kamusal kullanım imkânlarını sınırlandırmaktadır.
Koruma yerine gelir önceliği: Kullanım hakkını elde eden işletmelerin temel amacı ekonomik getiri sağlamak olduğundan, koruma ilkeleri ile ticari beklentiler arasında çatışmalar olabilmektedir. Yapının özgün karakteri yerine ziyaretçi kapasitesini artıracak müdahaleler ön plana çıkabilmektedir.
Kamu kaynaklarının dolaylı transferi: Eleştirilerin önemli bir bölümü, yüksek ekonomik değere sahip kamu varlıklarının piyasa koşullarının altında bedellerle belirli kişi veya kuruluşların kullanımına bırakıldığı iddialarına dayanmaktadır. Bu durumda kültürel mirasın korunması değil, kamuya ait değerlerin belirli kesimlere aktarılması tartışmaları gündeme gelmektedir.
Vakıf ve kültür varlıkları üzerindeki tartışmalara gelince…
Vakıf eserleri tarihsel olarak kamu yararına hizmet etmek amacıyla kurulmuş yapılardır. Osmanlı vakıf sistemi, gelirlerin eğitim, sağlık, sosyal yardım ve dini hizmetlere aktarılması prensibine dayanıyordu.
Ancak günümüzde bazı vakıf eserlerinin ticari kullanıma açılması şu soruyu gündeme getirmektedir:
Vakıf kültür varlıkları, vakfeden kişinin kamusal yarar amacıyla belirlediği işlevden uzaklaştırılarak gelir odaklı işletmelere dönüştürülebilir mi?
Koruma hukuku açısından bu soru halen akademik tartışmaların merkezinde yer almaktadır. Özellikle vakıf hukukunun özünde bulunan “vakıf amacına bağlılık” ilkesi ile ekonomik işletmecilik anlayışı arasında bir gerilim bulunmaktadır.
Tüm bu değerlendirmelere bir de kent hakkı ve kültürel adalet üzerinden bakarsak:
Kent sosyolojisi literatüründe kültürel miras, kent sakinlerinin ortak hakkı olarak değerlendirilmektedir. Tarihi yapılar yalnızca mülkiyet konusu değildir; aynı zamanda toplumsal hafızanın mekânsal taşıyıcılarıdır.
Ancak bu eleştirilerin odağında, vakıf ve Hazine’ye ait kültürel varlıkların yeni yasal düzenlemeler ile ranta açık kullandırılması ve bu uygulamaların hangi koşullarda ve kimin yararına gerçekleştirildiği sorusu bulunmaktadır. Kültürel mirasın korunması amacıyla yapılan işlevlendirme ile kamuya ait tarihi değerlerin rant üretim aracına dönüştürülmesi arasındaki çizgi son derece incedir.
Bu nedenle kültürel miras yönetiminde temel ölçüt ekonomik getiri değil, kamu yararı, koruma ilkeleri, toplumsal erişim ve kültürel süreklilik olmalıdır. Tarihi yapılar gelir üretmek için değil, öncelikle toplumun ortak hafızasını yaşatmak için korunmalıdır. Bu yaklaşım hem koruma etiğinin hem de demokratik kültürel miras yönetiminin temelidir.
