Жэрыштей – Ягълыпынар

Къуажэр Къэбэрдей къуажэщ. Зэржаlэмкlэ 1867-рэ 1872 гъэхэм (и пэжыр зыми ящlэкъым) Къэрэшей-Черкесым Алъэсчырей къикlа цlыхухэм яухуауэ жаlэжыр.

Къуажэр Азей районым пэгъунэгъущ. Кайсери къалэм 109, Азей районым 9 км пэжыжэщ. Къуажэр Аслъэнхьэблэ, Къылъыш-бийхьэблэ, Къунащей, Исмелкыт, Лакхьэблэ, Кайнар къуажэхэмкlэ къэуфэрэзыхьащ, ящl зэпылъщ.

Къуажэр къуэжэшхуэкъым къуэжэшхуэуи щытакъым, къуажэм хъупlэшхуэрэ щlышхуэрэ яlэщ. lэщ пыщlауэ дэсыр мащlэщ. Къуажэм дэс цlыхухэр зэ псори къалэшхуэхэм lэпхъуэжауращ. Нобэкlэ 10 унагъуэ щыпсэуращ. Гъэмахуэхэм къалэдэсхэр къуажэм къокlуэжри я щlы толэжьыхь.

Къуажэм лlы цlэрыlуэу щыпсэуахэр:

Къудей Камил, Енвер; lэлъэсчыр Ахьмэд, Бедри; Дыуар Али, Умар; Лъашэ Махъмуд; Жэрыщтэ Фуад; Шыпш Хьамид; Хьапыщт Хьамид; Аф Ибрахим, Шахьин; Ахъмэд Дзыру, Муса; Къанен Камил, Казым; Уэджакъ Джемал, Саид; Къалмукъ Хьасан; Кlущ Джевад, Адем; Лъэпщыкъо Мемет; lэпик Джелал; Къундухъ Джэмалеттин; Курыжэ Алим; Жам-бек Шуайиб, Сэлэдин; Хьамукъуэ Исхьакъ, Хьусейин: Мыгъуэлl Зия, Емир; Кьущхьа Рамазан, Бабуг.

Дзэзешэ Iэзэ, тхыдэтх Жэрыщты Исмаил

Нобэ тхыдэм и напэкlуэцlхэм ди нэгу къыщlагъэхьэж дзэзешэ цlэрыlуэ, Генерал Бэркъукъу Исмаил (1889-1954) хамэ щlыналъэм къыщыхъуа, щlэныгъэрэ lэщlагъэрэ щызригъэ-гъуэта хэку етlуанэм и щlыхуэ зытемына адыгэ хэхэс лlыщхьэхэм язщ. Исмаил и адэ Алий къызыхэкlар Жэрыщтыхэщ. Зэкъуэшиплlым ящыщу тlур -Исуфрэ Алийрэ- 1877 гъэм адэм я гъусэу Тыркум lэпхъуэри, Инусрэ Уэсмэнрэ хэкум къинауэ щытащ.

Зыщlэхэм зэрыжаlэмкlэ, балъкъэр Таубий Урысбий Исмаил и атэлыкъыу щытар Жэрыщты Алийщ. Езыр Урыс армэм и штабс капитан цlэр зыхуагъэфэща дзэлlт. Хамэ щlыпlэм къыщыхута нэужь, Жэрыщтыхэ я лъэпкъым и унэцlэр зезыхьэ къуажэ Жэрыщтейкlэ (Яглыпынар) еджэу Пынарбаш жылэм и lэгъуэблагъэм щаухуауэ щытащ.

Пэщlэдзэ щlэныгъэр зригъэгъуэта нэужь, Исмаил курыт еджапlэр Истамбыл къыщиухри, 1907 гъэм Уэсмэн пащтыхьыгъуэм и дзэлlхэр щагъэхьэзыр еджапlэм щlэтlысхьащ, 1908 гъэм ар лейтенант нэхъыжьщ, илъэситl нэужьым капитан хъуауэ еджапlэм къыщ.

Бэркъукъу Исмаил дунем ехыжа нэужъ ищхьагъусэм къыдигъэкlауэ тхылъитl итхащ; «Куртулуш Йолу (Хуитыныгъэ Гъуэгу)»рэ «Тарихьте Кафкася (Тхыдэм и кафкъазыр)».

Бэркъукъу Исмаил ипхъу литератур телэжъыхь, сурэт къитхъэщl Бэркъукъу Жансэт итху тридза Тхыльхэр; «Адыгэ Къамэ», «Нэфу Е-жъагъэ», «Ункlыбзэншэ Тутнакъхэр», «Къуалэбзу Лъэтэжым и Уэрэд», «Фахьри-нисарэ Сэрэ».