Sakarya – 3 – Türkiye Çerkesleri – 61. Bölüm

Değerli okurlarımız,

Ahmet Cevat Benk’in hazırladığı bu araştırma dosyasında; Türkiye’de yaşayan Çerkeslerin yerleşimleri, tarihçeleri, nüfusları, ekonomileri, asimilasyon karşısındaki kayıpları gibi bilgiler paylaşılıyor.

Köyde yaşayan sülaleler başlığı, tek başına halen yaşamakta olan sülaleleri içermemektedir. Köyün kuruluşundan bu yana, tespit edilebilmiş olan bütün sülalelerdir. Yasal düzenlemeler sonucu bir kısım köyler mahalle yapılmıştır. Biz köy olarak ifade etmeye devam ettik.

Sizler de yaşadığınız bölgelerden ya da başka illerden bu konuyla ilgili arşiv bilgilerini ulaştırarak katkıda bulunabilirsiniz.

ahmetcevatbenk@gmail.com

Arifiye ilçesi Kalaycı Köyü

Bağlı bulunduğu Arifiye ilçesine 10 km mesafede ve güneybatı yönündedir. Sakarya’nın büyükşehir olmasının ardından köy, mahalle statüsüne dönüşmüştür. Bu aşamadan sonra daha önce köy muhtarlığına bağlı olan Yeniköy, Açmalar ve Bozacı mahalleleri ayrılmıştır.

Köy statüsünde olduğu dönemde yaklaşık 250 hane olan yerleşimde, Çerkes nüfusu yaklaşık 170 hane civarındaydı. Günümüzde ise yaklaşık 1.500 haneye ulaşan mahallede, Çerkes nüfus 30 hane civarına gerilemiştir. Köyün kurucu halkı Çerkesler olsa da zamanla bölgeye Boşnaklar, Bulgaristan muhacirleri ve Doğu Karadenizliler yerleşmiştir.

Köyün ilk sakinleri 1864 yılında Batı Adigey bölgesinden gelen Çerkeslerdir. Balkan Savaşları’ndan sonra ise çoğunluğu Şapsığ grubundan olan aileler iskân edilmiştir. Bu aileler Balkan Savaşları sırasında önce İtalya gibi Avrupa içlerine, bilahare Yunanistan’a, oradan da bu köye gönderilmişlerdir. Mahallenin şehirle birleşmesi, kültürel kopuşu hızlandırmıştır.

Anadili ve kültür

Dışarıdan evlilik oranı %60 civarındadır. Anadilini yalnızca 70 yaş ve üzerindeki bireyler konuşabilmektedir. Düğünler karma (modern ve geleneksel bir arada) yapılmaktadır.

Köyde yaşayan sülaleler

Habraçü, Nepsew, Guser, Dzıbe, Meliş, Hağur.

Arifiye ilçesi Çınardibi Köyü (Şhabehable)

Arifiye’ye 8 km mesafede, güneydoğu yönündedir. İsmini kurucu Ubıh ailesi olan Şhabelerden almıştır. 1864 yılında Çerkesya’nın kıyı boyundaki Şapsığ ve Ubıh bölgelerinden sürgün edilenlerce kurulmuştur. Toplam 70 haneden oluşan köyde 40 hane Çerkes, 30 hane ise Bulgaristan göçmeni, Gürcü ve Doğu Karadenizli yaşamaktadır.

Anadili ve kültür

Anadilini bilme yaşı 65 ve üzeridir. Düğünler karma yapılmakta olup dış evlilik oranı %65 civarındadır.

Köyde yaşayan sülaleler

Şhalako, Ude, Açümıj (kalmadı), Guğeju, Worıqoj, Meliş, Wışiy, Hagupe, Hağur, Haxu, Hatışö, Çemişö, Şhabe (Ubıh), Şaşe (Ubıh), Açba (Abaza).

Hendek ilçesi Kargalı Hanbaba Köyü

Hendek ilçesine 30 km mesafede, batı yönündedir. Çoğunluğunu Besleney grubunun oluşturduğu, Karaçay-Çerkes bölgesinden gelen Çerkesler tarafından kurulmuştur. Muhammed Emin’in teslim olmasının ardından 1859’da Osmanlı’ya nakline karar verilen grup, 1860 yılında bölgeye iskân edilmiştir. Grupta Kabardey ve Hatukuay aileler de bulunmaktadır.

Köy, Kurtuluş Savaşı dönemindeki olaylardan etkilenmiştir. Kurulduğunda tamamı Çerkes olan köy; Balkan Savaşları sırasında Arnavut, Cumhuriyet’in ilanından sonra ise Doğu Karadenizli ve Gürcü göçü almıştır. 250 hane olan köyde günümüzde Çerkes nüfusu 40 haneye düşmüştür.

Kurtuluş Savaşı sırasında bir süre Anzavur Ahmet’in etkisinde kalan bölgede çıkan isyanlar Çerkes Ethem tarafından bastırılmıştır. Bu süreçte köyden iki kişi, Ethem’in Seyyar İstiklal Mahkemesi tarafından yargılanarak idam edilmiştir. Ayrıca ilk yerleşim döneminde bir aile Doğu Çerkesya’ya geri dönmüştür.

Anadili ve kültür

65 yaş altında anadilini bilen bulunmamaktadır. Düğünler ağırlıklı olarak Çerkes geleneklerine göre ancak karma şekilde yapılır. Dış evlilik oranı %30 civarındadır.

Köyde yaşayan sülaleler

Kezanıku, Belağo (Kabardey), Bıde (Kabardey), Jajiy (Belikışla’dan Abzeh), Kalmık (Besleney), Marğuş (Kabardey), Mışe (Şapsığ), Nartıko (Kabardey), Thamzeku (Hatukuay), Xana (Aşuva), Xotuş (Abaza), Hataqume (Besleney).

Erenler ilçesi Alancuma Köyü

Adapazarı şehir merkezine 10 km mesafededir. 1864 sürgünü sonrası Kıyı Boyu Şapsığ bölgesinden gelenlerce “Bjıxalhable” adıyla kurulmuştur. Cumhuriyet’in başında “Orhaniye” olan adı daha sonra “Alancuma” olmuştur. Köyde 66 hane Çerkes mevcuttur; ayrıca Tatar, Arnavut, Gürcü ve Karadenizli aileler yaşamaktadır.

17 Ağustos depremi sonrası nüfusu artan köyün merasına, Almanya hükümeti tarafından 650 hanelik prefabrike konutlar inşa edilmiştir. Bu konutlar 2005’ten itibaren büyük oranda boşaltılmıştır.

Anadili ve kültür

En düşük anadilini bilme yaşı 55’tir. Düğünler karma ve Çerkes gelenekleri ağırlıklı yapılır. Dış evlilik oranı %20 civarındadır.

Köyde yaşayan sülaleler

Bate, Bgane, Guj, Yerguj, Sinen, Met, Turkaw, Mamır, Hatığuj, Şıbleko, Şhalako, Waye, Śey, Vasiya (Abaza).

Söğütlü ilçesi Akarca Köyü

Söğütlü’ye 4 km mesafede bir mahalledir. 550 haneden 30’u Çerkestir. 1860’larda nüfusu artan köy, sanayileşmeyle birlikte göç vermiştir. Kurucularının saray ile olan bağları nedeniyle iskân süreci hızlı ilerlemiştir. Zamanla Arnavut, Manav, Laz ve Gürcü göçü almıştır.

Anadili ve kültür

Anadilini bilme yaşı en düşük 75’tir. Dış evlilik %60, düğünler karmadır.

Köyde yaşayan sülaleler

Ketaşe, Koblı, Guj (Ubıh), Lışe, Mışe, Naşe, Habraçü, Woşe (Ubıh).

Adapazarı ilçesi İkizce-Osmaniye

Adapazarı’na 11 km mesafede, kuzey yönündedir. 1864 sürgününde Batı Adigey’in Şapsığ bölgesinden gelenlerce kurulmuştur. Büyük Marmara depreminden sonra yoğun göç almış ve hane sayısı 220’ye ulaşmıştır. Ancak günümüzde yalnızca 5 Çerkes hane kalmıştır. Deprem sonrası bölgeye Doğu Karadenizli, Yörük ve Balkan göçmenleri yerleşmiştir.

Anadili ve kültür

Anadilini konuşabilen kimse kalmamıştır. Dış evlilik oranı %60’tır. Düğünler yerel enstrümanlarla icra edilir.

Köyde yaşayan sülaleler

Hağur (arazileri var, yaşayan yok), Acenıko, Koblı, Lıxuj, Şaweşüı.

Adapazarı ilçesi Emirler Köyü

Adapazarı’na 12 km mesafede olup mahalle statüsündedir. 120 hanelik mahallede 15 Çerkes hane bulunmaktadır. Eski bir Ermeni yerleşkesi olan bölgeye 1864’te Şapsığların gelmesiyle karma bir yapı oluşmuştur. Daha sonra bölgeye Arnavut, Manav ve Karadenizliler yerleşmiştir.

Anadili ve kültür

60 yaş altında anadilini bilen kalmamıştır. Yabancı evlilik oranı %70’tir. Düğünler karma yapılır.

Köyde yaşayan sülaleler

Hapiy, Turkaw, Bgane (kalmadı), Koneko, Kuşıj, Mate, Şewgen.

Sapanca ilçesi Yanık Köyü (Huncahable)

Sapanca’ya 7 km mesafede, batı yönündedir. 1864 sürgününde Ubıh bölgesinden gelenlerce kurulmuştur. İstanbul’a gelen bu grup, bir süre Çerkezköy yakınlarında konakladıktan sonra buraya yerleşmiştir. 350 hanelik köyün 100-110 hanesi Çerkeslerden oluşmaktadır. Köyde Orta, Çuhadar ve Lekoşe mahalleleri bulunur; Çerkesler genellikle Lekoşe Mahallesi’nde ikamet ederler.

Ayrıca Artvinli Gürcüler, Lazlar ve Trabzonlular yaşamaktadır. Alt kısımda sivil savunma memurlarının kaldığı 80-85 hanelik lojmanlar mevcuttur. Ünlü hukukçu Hayri Domaniç ve Beşiktaş JK kurucularından Fetgeri Şöwenu bu köylüdür. Şöwenu, Manyas sürgünü sırasında TBMM’ye ültimatom niteliğinde mektup yazan kişidir.

Anadili ve kültür

Anadilini bilme yaşı 70’tir. Genellikle Abazalarla evlilik yapılır; dış evlilik oranı %50’dir. Düğünler yapıldığında Çerkes gelenekleri ve kısmen yerel oyunlar sergilenir.

Köyde yaşayan sülaleler

Ketse, Çüle, Besis, Dıxu, Jüde, Guj, Woçe, Hunca, Laka, Şama, Şhabe, Şhaplı, Aşeniy, Uş, Şabe, Doxux (Abaza), Gacba (Abaza), Gacha (Abaza), Kavay (Abaza), Şukumlu, Kuş, Qoç.

Sapanca ilçesi Kırkpınar Köyü (Şadiye-Çizemuğhable)

Sapanca’ya 4 km mesafededir. 1864 sürgünü sonrası Ubıhlar tarafından kurulmuştur. Eski adı Şadiye’dir. Toplam 2 bin hanelik yerleşimde 40-50 Çerkes hane kalmıştır. Kurucuları, Osmanlı sarayı ile akrabalık bağları olan Çizemığu sülalesindendir; bu nedenle köy döneminde “imtiyazlı” sayılmıştır. Şair Necip Fazıl Kısakürek’in eşi Neslihan Hanım bu köydendir.

Anadili ve kültür

Anadilini bilme yaşı 70 üzeridir. Dış evlilik oranı %65’tir. Düğünler karma yapılır.

Köyde yaşayan sülaleler

Çizemığu, Çüle, Wezden, Şhaplı, Txoş.