Скульптурэм и гъэпсыкIэр гъащIэм теухуащ

0
52

“Гъуазджэм нэхъ куууэ ухэплъэмэ, зы цlыхум и lэдакъэщlэкl щlыкlэщ. И гупсысэр, и гур, и псэр къызыпкърыщ лэжьыгъэщи, и lэри хуэlэсэщ.
Гъущlапщэ Арсен къыщысцlыхум, и lэщlагъэмрэ зэфlэкlымрэ наlуэу си нэгу щlэкlащ. Ар и lэдакъэщlэкlхэм щелэжькlэ бгъэ хуарзэм хуэдэщ. Псэ жыгым и къудамэхэр абы и lэпэхэм къыдэжа хуэдэщ. Жыгым къыпыкlа пхъэщхьэмыщхьэу дыгъэпсым пэлыдхэм зыхуаший хуэдэ, цlыхухэр сыт щыгъуи абы и лъабжьэм щlэтынущ. Абы и lэдакъэщlэкlми езыми си гум къыбгъэдэкlыу яхуэсщl пщlэр гъунэ зимыlэщ. Псэ жыгыр гъуазджэм и тхыдэмкIэ хэлъхьэныгъэ инщ”, – жеlэ сурэтыщl, усакIуэ тхакlуэ Рушэн Ешреф Йылмаз…

иныхъу озлем

Дэ нэхъыбэм Тыркум (Истамбыл) къыщыкуам дызрэцIыхуныр игъуэ къихуэащ лъытэ дыхъуэщ, хэхэсым дыгъэлъапIэ зышымыгъупщэж щIыпэхъэм ящыщ Картал Адыгэ хэку егъэбгынэрэ лъэпкъ гъэкIуэдырэ фэеплъым и скульптор (скъарыщІ) Гъущlапщэ Арсен Накъыгъэ 21 щыгъуэ махум папщIэ зыщыпсо Налшык тэлэфонкIэ дысылъэасащ. Арсен 1981–1987 гъэхэм В.И. Суриковым и цIэр зезыхьэу Мэзкуу дэт къэрал Академическэ художественнэ институтым щеджащ, ар къыщиухым ищIа диплом лэжьыгъэм папщIэ СССР-м художествэмкIэ и Академием и дыщэ медалыр къыхуагъэфэщащ. ЕджапIэр къиуха нэужь дзэм къулыкъу щищIащ икIи а лъэхъэнэми скульптор (скъарыщІ) Iэзэм и IэщIагъэм пэIэщIэ зищIакъым, уеблэмэ хоккеист цIэрыIуэ, Урысейм спортымкIэ и министру щыта Фетисов Вячеслав и сурэтыр ирагъэщIащ.

1991 гъэм Урысейм художествэмкIэ и Академием и дыщэ медалыр къызэрыратам папщIэ, ГъущIапщэр и зэфIэкIым зыщригъэужьыну Италием ягъэкIуауэ щытащ. 2006 гъэм Урысейм и художникхэм я Союзым, 2010 гъэм – художникхэм я дунейпсо Союзым хагъэхьащ.

2010 гъэм ГъущIапщэм къыхуагъэфэщащ художникхэм я дунейпсо Союзым и дыщэ медалыр. Хы IуфитIыр зэпызыщIэу ИстамбылакIуэхэм я фэеплъ ухуэныгъэхэм я проектыр зэрищIам папщIэ, ар 2012 гъэм Урысейм художествэмкIэ и Академием и член-корреспонденту хахащ.

ГъущIапщэ Арсен 1963 гъэм Къэбэрдейм, Къуэшыркъуей (Кенжэ) къыщалъхуащ. Бынищ иIэщ: Щымыи адыгэбзэр ящIэ. И хъыджэб Данэ школым щоджэ, щалъитIыр Къандэмырэ Инармасрэ Истамбыл Озегин (Özyeğin) университетым архитектор факультетыр къаухэщ. Иджэпсту икуитIыр и гусэу Шэджэм дэтыну сурэтыщI КIыщ Мухадин и музейм и проектым йолъэжьхэ. Картал дэт фэеплъ «Псэ жыгым» зытетынум и щIыкIэр яубзыхуащ.

-Накъыгъэм и 21-м и фэеплъым и дизайныр, “Псэ жыгыр” къызэрыхъуар къыджепIэкъэ…
2001 гъэм «Псэ жыгым» япэ сурэтыр сщIащ (шамот, 60 см.). Ар «Псэ жыг» серием и пэщIэдзэ хъуащ. Абы къыкIэлъыкIуа «Псэ жыгыр» бронзэм къыхэсщIыкIащ (60 см.). Ар зэхьэзехуэм щытекIуэри 2004 гъэм Налщыч къалэ, Урысей-Кавказ зауэм (1763-1864 гъэхэм) хэкIуэдахэм я фэеплъу дагъэуващ (бронза, 7 м.). «Псэ жыгым» къыгуэкIу къудамэ блырыблу сатыритI докIуей, адэмрэ анэмрэ я зэрыз. Абы къикIыр адыгэм «ЛIэужьыр бжьиблкIэ мауэ» жыхуиIэр аращ, унагъуэ здэбухуэну цIыхур бжьиблкIэ мынэхъ мащIэу лъыкIэ упэжыжьэн зэрыхуейр аращ. «ЩIым къыхэкIри щIым хыхьэжащ» жыхуаIэм хуэдэу, сатыритIу дэкIуей къудамихыр жыгым и пкъым къыхокIри абы хохьэж. Жыгым и щхьэкIэ дыдэм тет къудамэ нэхъ цIыкIухэр, къэтIэпIын къудейуэ дыгъэм зыхуаший хуэдэ, уэгум етащ, лъэпкъым и къуэпсыр зэрымыгъужам, адыгэм и псэ жыгыр иджыри зэрыдэкIейм и нэщэнэу. Жыгым и адрей лъэныкъуэмкIэ бынжэу тху тетщ. ЗэрытщIэщи, бынжэр Iэпкълъэпкъым и узыншагъэм и нэщэнэщ, ар мыузыншэмэ, Iэпкълъэпкъри узыншэнукъым. А гупсысэм къыхэкIыу, бынжитхур лъэпкъым дяпэкIэ щIэблэ узыншэ къызэрыщIэхъуэнум и нэщэнэу «Псэ жыгым» тещIыхьащ. Скульптурэм и гъэпсыкIэр зыужьыныгъэм, гъащIэм теухуащ. Зауэм хэкIуэдахэм я псэм щIэтар лъэпкъым и къэкIуэныращ. Аращ мы фэеплъым Iэщэ сурэт е зэуэлI теплъэ щIыхэмытыр.

-АтIэ, Истамбыл щыпщIа “Псэ жыг” проектыр дауэ зэрыефIэкIуар?
2012 гъэм Истамбыл и Картал хьэблэм илъэс къэс щрагъэкIуэкI симпозиумым къыщагъэлъэгъуа скульптурэ щитхум щIигъум щыщу 10-р къыхахащ, «Псэ жыгри» хэту. Дыздэлэжьэнури дыздэпсэунури хэплыхьауэ фIыт. Мрамор зэбгъузэнатIэу метрищ, пIалъэу махуэ тIощIрэ зырэ. Лэжьыгъэр щызыухым, архитектор Осман Гюдурэ сэрэ дызэгурыIуащ «Псэ жыгыр» къэралым и унафэкIэ Урысей-Кавказ зауэм хэкIуэдахэм я фэеплъу дгъэувыну. Къаруушхуэ текIуэдами ар къехъулIащ накъыгъэм и 18-м 2013 гъэм щыгъуэ щIэж махуэм Картал хьэблэм и унафIэщхэри и тхьэмадэ Алтынок Оз хэту зыIутхащ.

«Хэхэсхэр» фэеплъ музейр

Истамбыл сикIри Израилъ адыгэ къуажэ Кфар-Кама сыкIуащ я мэрым «Псэ жыг» фэеплъыр къуажэм дагъэувэну сыгурыIуащ. Абы сикIри Иорданием сыкIуащ абы я адыгэ хасэм и тхьэмадэм сыгурыIуащ я пщIантIэм «Псэ жыг» фэеплъыр дагъэувэну. ИтIанэ Тыркум къэзгъэзэжри накъыгъэм и тIощIрэ тхум Самсун къалэ адыгэ пэкIум абы я мэрым ИстамбылакIуэ фэеплъым и проектыр езгъэлъэгъуащ.
Зи гугъу сщIы проектым ипкъ иткIэ, мывэ шур-Сочи деж, Тырку лъэныкъуэмкIэ хуэплъэу, сабиитI зыбгъэдэт анэр-хэкумкIэ къаплъэ-къехъуапсэу Тырку лъэныкъуэмкIэ къыщыту ягъэувынущ. А фэеплъ ухуэныгъэхэм я кIуэцIыр музейуэ щытынущ.

-Фэеплъ музеймкIэ сытыт уи гугъэкIыр?
Накъыгъэм и тIощIырэ зым адыгэхэм дуней псом щIэж махуэ щрагъэкIуэкI. ДэнэкIи зэрырагъэкIуэкIыр зытехуэкъым. Абы щхьэ гупсысэ щыIэщ «Псэ жыгыр» зытетыр спиралъу къекIуэкIу щIауэ щIэж махуэм дей къэкIуахэр дэкIуэипIэм и бгъум тету къекIуэкIу «Псэ жыгым» деж загъазэу дэкIуэипIэм и кIуэцIымкIэ къехыжыну зэрыдекIуэям хуэдэу. А щIыкIэм псалъэмакъ лъеймрэ ди мыхьэлъхэм дыщихъумэнщ (https://www.youtube.com/watch?v=Y-qwg2FvjBk). Апхуэдабзэу екIу хъунущ унагъуэ яухуэну мурад зыщIа ныбжьыщIэхэм я хьэгъуэлIыгъуэ махуэм жытIа хабзэм тету «Псэ жыгым» деж къакIу зауэм хэкIуэдахэм пщIэ хуащIыну.
«Псэ жыг» фэеплъым и серием и гупсысэ нэхъыщхьэр адыгэхэр куэду здэщыIэ къэрал, республикэхэм «Псэ жыг» фэеплъыр я инагъкIэ, къызыхэщIыкIамкIэ, теплъэмкIэ зэхуэмыду щыгъэувыныр. СурэтыщI IэщIагъэм щапхъэ хэткъым, за Iуэхъугъуэм щIыпIэ зыбжанэ я инагъкIи, къызыхэщIыкIамкIи зы фэеплъ ягъувауэ. Апхуэдэ щIыкIэм гулъытэшхуэ игъуэтынущ, сэбэп хъунущ, цIыху нэхъыбэм адыгэ лъэпкъыр фIыкIэ къыригъэцIыхуну, езы адыгэхэри нэгъуэщI нэкIэ зэплъыжынщ я зыхэщIыкIри нэхъ куу хъунщ.

-Дэ (Адыгэхэм) дауи гъуазджэхэм этническэ нагъыщэхэр хьэлъыну дыпоплъэ, мы дызыпэплъэм фэ зы зэвыгъэ, зы гъунэ къыфхуритхъэрэ, хьэмэрэ гъуазджэу фи Iуэху еплъыкIэкIэ хуиту зыфлъытэрэ?
Лъэпкъ IэщIагъэр къызэрыбгурыIуэм елъытащ. Лъэпкъ фащэ е и хьэпшып гуэр я теплъэхэр сурэткIэ къэбгъэлъагумэ къикIыр мащIэщ, ауэ гупсысэкIэ убзыхуа сурэтыр лъэпкъ IэщIагъэм щхьэщокIри нэгъуэщI лъэпкъхэми къагуроIуэ, зыхащIэ.

Псэлъагъуэ – Дуней хъуэж

-Мы лъэхъэнэ гъунэгъхэм нэгъуэщI фэеплъ лажьэгъэ фиэщ зэрытщэмкIэ…
2018 гъэм Псыхъурей къуажэ деж Къайтыкъуэ ТIуащIэ щIыпIэм «Псэлъагъуэ. Дуней хъуэж» (гранит, 3 м.) фэеплъ къыщызэIутхащ (https://youtu.be/cfyujBvhesw). Фэеплъыр зытеухуар мы щIыпIэм жэпуэгъуэм и 10-м 1779 гъэм щыхэкIуэда къэбэрдей пщыхэмрэ уэркъхэмрэ. Ахэр цIыху 300-400 хъут куэдкIэ ебэкI Урысей дзэм, къалмыкъхэм, казакъхэм топхэр ящIыгъуу жэщым къаухъурейхьащ. ХэкIыпэ зимыIа адыгэхэм зэрахабзэу гъэру затын ядакъым, я Iэщи ягъэтылъакъым, зыри къелъакъым. Фэеплъым къигъэлъагъуэр абдеж хэкIуэдахэм ажалыр къазэрыщыхъур дунейхъуэжу. Дуней нэпцIым икIу дуней пэжым зэрыкIуар. Фэеплъым псыхъуэ мывэ хъуреибл къокIуэкI. А мывэхэр фэеплъыр къыщызэIутхым къэкIуахэм зытралъхьэжащ. Мыбы текIуэда мылъкур къызэзытар си ныбжьэгъу Хъуэкъуэн Арсенщ.

-Къыдэпта лэжьыгъэхэм, жылагъуэ Iуэхум къаруушхуэ хэзылъхьэ уи IэдакъэщIэкIхэм папщIэ фlыщlэ пхудощI Арсен. Уигу илъ проектхэр къохъулъэнкIэ гурэ псэрэкIэ дыпхуолъаIуэ икIи зыныпщIыдогъакъуэ.

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here