A.Y. Chirg* – V.N. Maltsev**
19. yüzyıldaki Kafkas Savaşı sırasında Adigeler siyasi olarak parçalanmış halde kaldı. Oysa, Rus İmparatorluğu’nun saldırılarına karşı sürdürdükleri bağımsızlık mücadelesi, tüm güçlerin birleşmesini gerektiriyordu. 1830’lu ve 1840’lı yıllarda, Batı Çerkesya’yı siyasi olarak birleştirmek ve merkezi bir devlet kurmak için çeşitli girişimlerde bulunuldu, ancak başarısızlıkla sonuçlandı (1).
Çerkesya’yı siyasi olarak merkezileştirme girişiminde, 1848’in sonlarından itibaren bölgede aktif olan Şamil’in Kuzeybatı Kafkasya’daki naibi Magomet Amin de (Muhammed Emin) yer aldı. Emin, 1854’ten itibaren, Adigelerin birleşmesinde Prens Sefer-Bey Zanoqo gibi ciddi bir siyasi rakiple karşılaştı. Bu makale, Kırım Savaşı sırasında 1854-1856 yılları arasında Batı Çerkesya’daki iç siyasi mücadelenin ana yönlerini incelemektedir. Krasnodar Bölgesi Devlet Arşivleri’ndeki belgelere ve yayımlanmış belgesel materyallere dayanmaktadır.
Bazı araştırmacılara göre, Kırım Savaşı, Adigelere bağımsızlıklarını güçlendirme ve müttefik silahlı kuvvetlerinin yardımıyla Çerkes topraklarını çarlık birliklerine karşı savunma fırsatı sunmuştu. Naib Muhammed Emin, hedeflerine ulaşmak için elverişli durumda olan dış politika sürecinden yararlanmaya çalıştı (2). Bilindiği gibi, İngiliz yönetimi Çerkesya’yı bağımsız kılmayı ya da Türk egemenliğine devretmeyi planlıyordu (3). Muhammed Emin büyük çaba harcadı ve Adigelerin önemli bir bölümünün, özellikle Abzehlerin desteğini aldı.
Ocak 1854’te Adigeler, Karadeniz kordon hattına, Kuban Nehri’nin ağzından Ust-Labinsk Kalesi’ne kadar uzanan hat boyunca çok sayıda saldırı başlattı. Bu saldırılar, bazı tarihçilerin iddia ettiği gibi ganimet ele geçirme arzusundan kaynaklanmadı. Karadeniz Kordon Hattı komutanı Y.G. Kukharenko, 4 Şubat 1854’te Kafkas Kolordusu Başkomutanı M.S. Vorontsov’a şu bilgiyi iletti: “Bu kadar ısrarlı ve yaygın saldırıların nedeni, Muhammed Emin’in Karadeniz bölgesine ganimet olup olmadığına bakılmaksızın sürekli baskınlar düzenlenmesini kesin olarak emretmesidir.” (4)
Bilindiği üzere, Kırım Savaşı 1853 sonbaharında Rus-Türk savaşı olarak başladı. Savaşın başında Türkler, Rus ordusu ve donanması karşısında bir dizi yenilgiye uğradı. Ardından, Doğu’daki kendi çıkarlarını gözeten İngiltere ve Fransa, Rusya’ya karşı savaşa girdi. Mart 1854’te İngiltere ve Fransa Rusya’ya savaş ilan etti. Rusya artık üç devletin birleşik güçlerine karşı savaşmak zorunda kalmıştı.
Türk birliklerinin Çerkesya’ya gelişini bekleyen Muhammed Emin, onları karşılamak için yoğun bir şekilde hazırlık yapıyordu (5). Ancak olaylar daha sonra naibin beklediğinden farklı gelişti. Türk hükümeti Çerkesya’daki en yüksek gücü Sefer Bey Zanoqo’ya emanet etti (6). Sefer Bey aslen prens Zan ailesindendi, bu aile daha önce Batı Adigey alt etnik grubu olan Khegaykları yönetmişti. Khegayklar daha sonra Natuhaylarla akrabalık kurdu. 1807’de Rus birlikleri Anapa Kalesi’ni ele geçirdi. Sefer Bey Zanoqo, Rus yetkililer tarafından rehin alındı (7). Odessa’ya gönderildi ve Richelieu Lisesi’nde eğitim gördü. Orada Rusça öğrendi. Daha sonra Rus ordusunda görev yaptı, ancak alay komutanıyla anlaşmazlığa düştükten sonra görevini bıraktı ve dağlara çekildi. Zanoqo daha sonra Osmanlı İmparatorluğu topraklarına gitti ve orada askerlik hizmetine girdi.
1828-1829 Rus-Türk Savaşı’nın başlangıcında, Türk ordusunda albay göreviyle Anapa’daydı ve 1828’de kalenin ele geçirilmesi sırasında Ruslar tarafından esir alındı (8). Serbest bırakıldıktan sonra Çerkesya’ya döndü. Askeri ve siyasi olaylarda aktif rol aldı. Adigelerin bağımsızlık mücadelesinin liderlerinden biri oldu.
Rus İmparatorluğu’na boyun eğmek istemeyen Adigeler, yardım talebinde bulunmak üzere Osmanlı İmparatorluğu’na bir elçi heyeti göndermeye karar verdiler. Sefer Bey liderliğindeki bir Adige heyeti, Edirne Antlaşması’nın şartlarına bağlı olan Osmanlı devletinin Adigelere açıkça yardım sağlayamayacağına karar verdi. Tek seçenek, az miktarda silah ve mühimmat sağlamaktı ve bu da ancak kaçak yollarla mümkündü. Bununla birlikte, Sefer Bey Türkiye’de kaldı ve burada Adigeler için yardım bulma girişimlerine devam etti. Ayrıca Çerkesya’daki hemşerileriyle de temasını sürdürdü, onlara mektuplar ve zaman zaman silahla mühimmat gönderdi (9). Sefer Bey, 1854 baharında Kafkasya’ya, Sohum şehrine geri döndü.
Sohum’dan Çerkesya’ya bir çağrı gönderen Sefer Bey, Türk ordusuna yardım etmek üzere Adigeleri Abhazya’ya asker göndermeye davet etti. Ancak Adigeler, topraklarını savunmasız bırakmaktan korkarak bunu reddetti. Bir arşiv kaynağı, Abzehlerin, “Rusların köylerine yakın olduklarını ve Abzeh topraklarını işgal edeceklerini; eğer savaşacak olurlarsa Beloreçensk Kalesi ve Labin hattına karşı savaşacaklarını” söylediklerini bildiriyor (10). Sefer Bey, çağrısının reddedilmesinden Muhammed Emin’i sorumlu tuttu (11). Emin, Adigelerin Abhazya’ya asker göndermeyi neden reddettiğini Sefer Bey’e şahsen açıklamak için Sohum’a gitti. Prens Zanoqo, Naib’in açıklamasını kabul etmedi ve asker gönderme planını engellediği için onu azarladı. Çerkesya’nın bu iki askeri ve siyasi lideri arasında o tarihten itibaren düşmanlık başladı. Ünlü Kafkasya uzmanı E.D. Felitsin’e göre, Sefer Bey Zanoqo ve Muhammed Emin, “iki farklı ilkeyi temsil ediyordu: Biri aristokrasi kökenli ve Türk sultanı tarafından dışarıdan bahşedilen bir güç, diğeri ise manevi ilke ve halktan doğan bir güçtü” (12).
A.D. Paneş de doğru bir şekilde, Sefer Bey Zanoqo’nun politikalarının sosyal temelinin öncelikle prensler ve soylulardan oluştuğunu, Muhammed Emin’in ise tfokotllara (köylü-çiftçi) dayandığını ve Adige halkını Müslüman teokrasi çevresinde birleştirmeyi amaçladığını yazmaktadır (13).
1854 yazında Muhammed Emin, o dönemde Çerkesya’daki siyasi durumu Türk hükümetine açıklamak ve eylemlerini haklı çıkarmak için İstanbul’a gitti. Türkiye’den önce Varna’yı ziyaret ederek Fransız Mareşal Saint-Arnaud ile görüştü. İstanbul’da iyi karşılandı, ancak herhangi bir yetki verilmedi. Çerkesya’ya dönen Muhammed Emin, geçici olarak tüm faaliyetlerini durdurdu. Abzehlere amacına ulaştığını duyurdu. Dağlıları Türk Sultanı’na bağlılığı kabul etmeye hazırlamıştı. Abzehler, Sefer-Bey Zanoqo’ya güvenmiyorlardı ve Muhammed Emin’i liderleri olarak yeniden seçtiler (14). İki lider arasındaki çekişme yeniden alevlendi.
Muhammed Emin, Rusya’ya karşı savaşta müttefiklerin ana darbeyi Kafkasya’nın Karadeniz kıyısında vuracağını umuyordu. İngiltere bu planı desteklemeye meyilliydi. Ancak bu, Fransa için kabul edilemezdi. Sonuç olarak, müttefikler Rusya’ya ana darbeyi Rus Karadeniz Filosu’nun ana üssü olan Sivastopol’u ele geçirmek için Kırım’da vurmaya karar verdiler.
Sonuç olarak, Batı Kafkasya dağlılarının faaliyetleri sınırlı kaldı, çünkü Çerkesya’ya bitişik bölgelerde savaşmak ve vatanlarını savunmasız bırakmak istemiyorlardı. Ancak 1855 baharında hem Sefer Bey Zanoqo hem de Muhammed Emin faaliyetlerini yoğunlaştırdılar. İkisi de aynı hedefi paylaşıyordu: Bağımsız bir Çerkes devleti kurmak. Fakat hedeflerine farklı yollardan ulaşmak istiyorlardı. Kafkasya’daki Rus askeri idaresinin bir belgesi şu konuyu vurguluyordu: “Muhammed Emin ile Sefer Bey arasında başlayan kan davası, Sefer Bey’in Sohum’da kaldığı süre boyunca daha belirgin hale geldi. Natuhaylar Sefer Bey’in, Abzehler ve Bjeduğlar ise Muhammed Emin’in yanında yer aldı. Şapsığlar hiçbirinin yanında yer almadı. Muhammed Emin, Müridizm ruhuyla tüm Müslümanların eşitliğini savunurken, prens ailesinden gelen Sefer Bey, Trans-Kuban Çerkesleri arasında uzun zamandır haklarını kaybetmiş olan prens ve soylulara eski haklarının iadesi umudunu verdi. İki zıt ilkenin temsilcileri olan iki kişi, olayların doğal akışı gereği düşman haline geldi.” (15)
Mart 1855’te, Şapsığlar ve Abzehler arasındaki sınıra yakın Şebj Nehri civarında, Sefer Bey’in destekçileriyle Muhammed Emin’in birliği arasında bir çatışma yaşandı. Çatışmada birkaç kişi yaralandı (16).
Ekim 1855’te Muhammed Emin, Sohum’da Türk askeri komutanı Ömer Paşa ile görüştü (17). Paşa, Muhammed Emin’i Abzehlerin lideri ilan etti ve ona paşa unvanını verdi. Türkiye temsilcileri, Muhammed Emin olmadan Çerkesya’daki olaylara müdahil olmanın zorlaşacağına ikna olmuştu.
1856 yılının başlarında Muhammed Emin, tfokotlların feodal beylere karşı sosyal sınıf mücadelesini başlattı. E.D. Felitsin’in yazdığı gibi, “Muhammed Emin, gücünü pekiştirmek için bu bölgede uzun zamandır hazırladığı demokratik devrimi tamamlamaya karar verdi. Halkı soylulara karşı kışkırttı, soyluların haklarının Kur’an’a aykırı olduğunu ilan etti. Soyluların, halka açık bir mecliste haklarından vazgeçeceklerine ve bundan böyle aşiret mensuplarıyla eşit sayılacaklarına dair yemin etmelerini istedi” (18).
Sosyal sınıf çatışması özellikle Bjeduğ topraklarında yoğun bir noktaya ulaştı. Prens ve soylular ayrıcalıklarını savunmak için silahlandılar. Muhammed Emin, feodal beylere karşı köylülerin mücadelesini destekledi. Olaylar, Ocak 1856’da Bjeduğ feodal soylularına yönelik bir katliamla sonuçlandı. Ponejukay Köyü’ndeki prenslerin ve soyluların önemli bir kısmı öldürüldü. Pşı-Work ayaklanması olarak bilinen isyan, Kimcheri Hanahoko ve Husen Depçen tarafından yönetildi.
İsyanın zaferle sonuçlanmasının ardından, Bjeduğya’da demokratik bir siyasi sistem kuruldu. Güç, 17 üyeli bir parlamentonun (xase) elinde toplandı. Hanahoko xase başkanı, Depçen ise “yüksek yargıç” oldu.
Kırım Savaşı’nın sona ermesi ve Mart 1856’da Paris Antlaşması’nın imzalanmasından sonra Çerkesya’nın uluslararası konumu önemli ölçüde değişmedi. Çerkes sorunu, Paris Barış Konferansı sırasında hararetli tartışmalara yol açan karmaşık bir uluslararası meseleydi. İngiliz heyeti, Çerkesya’nın bağımsızlığının tanınmasını istedi. Ancak Rus heyeti bu konuda herhangi bir taviz vermeyi reddetti. Rusya, Kuzeybatı Kafkasya’daki topraklarını elinde tuttu. İngilizlerin bağımsız bir Çerkes devleti kurma planları başarısız oldu (20).
Paris Antlaşması, Çerkeslerin bağımsızlığı için çabalayan Adige askeri ve siyasi liderlerini hayal kırıklığına uğrattı. Sefer Bey Zanoqo, Tümgeneral G.I. Filipson’a yazdığı bir mektupta şöyle demişti: “Tüm hükümetlerin bizi ayrı bir halk olarak görmesini talep ediyoruz.” (21)
Sefer Bey Zanoqo ve Muhammed Emin arasında süregelen çekişme, diğer faktörlerin yanı sıra Adige alt etnik gruplarının tam olarak birleşmesini engelledi. Mayıs 1856’da Sup Nehri yakınlarında iki liderin birlikleri arasında bir çatışma yaşandı (22). Böylece, 1854’ten 1856’ya kadar Batı Çerkesya’da, Rus İmparatorluğu’nun saldırganlığına karşı sürdürülen bağımsızlık savaşının yanı sıra iki Adige lideri arasında iç siyasi mücadele yaşanmış oldu. Adige liderler arasındaki karşılıklı çekişme, Batı Çerkesya’nın siyasi tarihinde zararlı bir rol oynadı. Güçlü bir düşman olan Rus Çarlığı karşısında ulusal birliğin sağlanmasını engelledi.
*Prof., Adigey Devlet Üniversitesi Adige Filolojisi ve Kültürü Fakültesi Dekanı
**Doç., Adigey Devlet Üniversitesi Tarih Teorisi ve Metodolojisi Bölümü
(Kaynak: Adigey Devlet Üniversitesi Bülteni, 2012)
Çeviri: Serap Canbek
1. Чирг А.Ю. Развитие общественно–политического строя адыгов Северо – Западного
Кавказа (конец XVIII – 60 – е гг XIX в.). Майкоп, 2002. С. 90-92, 100-106, 109-114.
2. Касумов А.Х. Северо–Западный Кавказ в русско-турецких войнах и международные
отношения XIX в. Ростов н/Д, 1989. С. 134-35.
3. История народов Северного Кавказа (конец XVIII в. – 1917 г.). М., 1988. С. 184.
4. Государственный архив Краснодарского края (ГАКК). Ф. 261. Оп. 1. Д. 1432. Лл. 24-
24 об.
5. ГАКК. Ф. 261. Оп. 1. Д. 1432. Л. 71.
6. Карлгоф Н. Магомет Амин // Кавказский календарь на 1861 год. Тифлис, 1860. С. 96.
7. Карлгоф Н. О политическом устройстве черкесских племен, населяющих северо-
восточный берег Черного моря// Русский вестник. М., 1860. Т. 28. С. 546-547.
8. Фелицын Е.Д. Князь Сефер-бей Зан. Политический деятель и поборник
независимости черкесского народа // Кубанский сборник. Екатеринодар, 1904. Т. X. С. 9-12.
9. Российский государственный военно-исторический архив (РГВИА). Ф. ВУА. Д.
6284. Л. 3.
10. ГАКК. Ф. 261. Оп. 1. Д. 1432. Л. 159.
11. ГАКК. Ф. 260. Оп. 1. Д. 1724. Л. 54.
12. Фелицын Е.Д. Указ. соч. С. 80.
13. Панеш А.Д. Западная Черкесия в системе взаимодействия России с Турцией,
Англией и иматом Шамиля в XIX в. Майкоп, 2007. С. 170-172.
14. Карлгоф Н. Магомет Амин… С. 97-99.
15. Акты Кавказской археографической комиссии. Тифлис, 1888. Т. XI. С. 70.
16. ГАКК Ф. 260. Оп. 1. Д. 2069. Л. 98.
17. ГАКК. Ф. 670. Оп. 1. Д. 24. Л. 2.
18. Фелицын Е.Д. Указ. соч. С. 85.
19. Аутлев П.У. Адыгея в хронике событий (с древнейших времен до 1917 г.). Майкоп,
1990. С. 64.
20. История народов Северного Кавказа… С. 193.
21. Акты Кавказской археографической … Т. XI. С. 77.
22. Фелицын Е.Д. Указ. соч. С. 88.
***
1. Chirg A.Iu. Razvitie obshchestvenno–politicheskogo stroia adygov Severo – Zapadnogo Kavkaza (konets XVIII – 60 – e gg XIX v.). Maikop, 2002. S. 90-92, 100-106, 109-114.
2. Kasumov A.Kh. Severo–Zapadnyi Kavkaz v russko-turetskikh voinakh i mezhdunarodnye otnosheniia XIX v. Rostov n/D, 1989. S. 134-35.
3. Istoriia narodov Severnogo Kavkaza (konets XVIII v. – 1917 g.). M., 1988. S. 184.
4. Gosudarstvennyi arkhiv Krasnodarskogo kraia (GAKK). F. 261. Op. 1. D. 1432. Ll. 24- 24 ob.
5. GAKK. F. 261. Op. 1. D. 1432. L. 71.
6. Karlgof N. Magomet Emin // Kavkazskii kalendar- na 1861 god. Tiflis, 1860. S. 96.
7. Karlgof N. O politicheskom ustroistve cherkesskikh plemen, naseliaiushchikh severovostochnyi bereg Chernogo moria// Russkii vestnik. M., 1860. T. 28. S. 546-547.
8. Felitsyn E.D. Kniaz- Sefer-bei Zan. Politicheskii deiatel- i pobornik nezavisimosti cherkesskogo naroda // Kubanskii sbornik. Ekaterinodar, 1904. T. X. S. 9-12.
9. Rossiiskii gosudarstvennyi voenno-istoricheskii arkhiv (RGVIA). F. VUA. D. 6284. L. 3.
10. GAKK. F. 261. Op. 1. D. 1432. L. 159.
11. GAKK. F. 260. Op. 1. D. 1724. L. 54.
12. Felitsyn E.D. Ukaz. soch. S. 80.
13. Panesh A.D. Zapadnaia Cherkesiia v sisteme vzaimodeistviia Rossii s Turtsiei, Angliei i imatom Shamilia v XIX v. Maikop, 2007. S. 170-172.
14. Karlgof N. Magomet Emin… S. 97-99.
15. Akty Kavkazskoi arkheograficheskoi komissii. Tiflis, 1888. T. XI. S. 70.
16. GAKK F. 260. Op. 1. D. 2069. L. 98.
17. GAKK. F. 670. Op. 1. D. 24. L. 2.
18. Felitsyn E.D. Ukaz. soch. S. 85.
19. Autlev P.U. Adygeia v khronike sobytii (s drevneishikh vremen do 1917 g.). Maikop, 1990. S. 64.
20. Istoriia narodov Severnogo Kavkaza… S. 193.
21. Akty Kavkazskoi arkheograficheskoi … T. XI. S. 77.
22. Felitsyn E.D. Ukaz. soch. S. 88.
