Anzor Viktorovich Kuşhabiev*
Çerkeslerin Osmanlı İmparatorluğu’na kitlesel sürgünü sorununa ilişkin yorumlar, sürecin başlangıcından itibaren Rus yazarların eserlerinde ideolojikleştirme ve siyasallaştırmaya tabi tutulmuştur. Bu konudaki eserlerin çoğunu tek bir makale çerçevesinde analiz etmek mümkün olmadığından, iki ekolün (imparatorluk ve Kuzey Kafkasya) yazarlarının görüşlerini içeren birkaç eseri ele alacağız.
Sovyet döneminde, imparatorluk ekolü yazarlarının eserleriyle ilgili olarak soylu-burjuva, devrim öncesi, resmi, koruyucu-monarşist vb. terimler de kullanılmıştır. Bu ekolün yazarlarının görüşü, Rus İmparatorluğu’nun devlet ideolojisini yansıtmaktadır. İmparatorluk ekolünün yazarlarının eserlerinde (araştırmalar, anılar ve gazetecilik literatürü), Çerkeslerin Osmanlı İmparatorluğu’na kitlesel sürgünü sorununa (1858-1865) önemli bir yer ayrılmıştır. Bu yazarlar, Çerkeslerin toplu sürgününde çarlığın suçunu kabul etmeyi reddettiler ve bu sorunu Çerkeslerin kendi tercihlerinin, Türk ve İngiliz ajanlarının propagandasının ve Müslüman din adamlarının etkisinin sonucu olarak yorumladılar. Çerkeslerin sözde bir seçeneği olduğunu vurguladılar: Çarlık otoritesine boyun eğmek ve Kuban ovalarına yerleşmeyi kabul etmek ya da Osmanlı Türkiye’sine yerleşmek. Ancak Çerkeslerin ezici çoğunluğunun “vahşi ahlaka” sahip olduğu, “dizginsiz özgürlük” istediği, çarlık otoritesine boyun eğmeyi reddettiği ve Osmanlı Türkiye’sine yerleşmeyi tercih ettiği ileri sürüldü. Bu görüşe göre sonuç olarak, Çerkeslerin toplu sürgününün ve bu felaket sırasındaki sayısız kurbanın sorumluluğu Çerkeslerin kendilerine ve liderlerine aittir (3, s. 346, 347; 40, s. 146-148; 10, s. 205, 206; 13, s. 210, 211; 15, s. 453; 43, s. 104, 108; 12, s. 1-4).
Ancak, imparatorluk ekolü yazarlarının eserleri önemli çelişkiler içermektedir. Çerkeslerin Osmanlı İmparatorluğu’na kitlesel sürgününden Çerkeslerin kendilerini sorumlu tutmalarına rağmen, çarlık yetkililerinin Çerkesleri sürgün etmeyi amaçlayan eylemlerini oldukça ayrıntılı bir şekilde rapor etmişlerdir. Ekim 1860’ta batıdaki Çerkeslere karşı savaş açmak için yeni bir planın (General Yevdokimov’un planı) kabul edildi. Bu plan, Çerkeslerin dağlardan ovalara zorla sürülmesi ve Çerkeslerden kurtarılan topraklara Kazakların yerleştirilmesinden oluşuyordu; Kafkas Komitesi’nin dağlıların yeniden yerleştirilmesine ilişkin 10 Mayıs 1862 tarihli kararı en yüksek düzeyde onaylanmıştı. Ayrıca bu planın uygulanmasını ayrıntılı olarak anlatmışlardır: Çarlık birliklerinin Batı Çerkesya’ya hızlı ilerleyişi, yüzlerce Çerkes köyünün yakılması ve sakinlerinin Osmanlı Türkiye’sine gönderilmek üzere Karadeniz kıyısına sürülmesi; Çerkes topraklarına Kazakların yerleştirilmesi vb. Aynı zamanda, imparatorluk ekolü yazarları, Çerkeslerin çarlık ordusunun ilerleyen birliklerine karşı mücadelede gösterdikleri sebat ve kahramanlığı kaydetmişlerdir (3, s. 347, 348; 40, s. 134-145; 41, s. 164; 10, s. 148, 205, 206, 406-414; 13, s. 210-212; 18, s. 271, 372; 9, s. 249-251; 15, s. 387-457; 43, s. 76-118; 36; 11; 17).
Sovyet tarihyazımında, Çerkeslerin Osmanlı İmparatorluğu’na kitlesel sürgünü sorununun yorumlanması, metodolojik yaklaşımlardaki farklılıklara bağlı olarak farklı dönemlerde değişmiştir. Sovyet iktidarının ilk on yıllarında, parti-sınıf yaklaşımı benimsenmiş ve bu bağlamda 19. yüzyılda Çarlık Rusya’sının Kuzey Kafkasya’daki politikası sömürgeci ve yağmacı olarak değerlendirilmiş, Kuzey Kafkasya dağlılarının çarlık rejiminin sömürgeci baskısına ve yerel soylulara karşı ulusal kurtuluş mücadelesi şeklinde yorumlanmıştır (24).
Kuzey Kafkasya dağlılarının Osmanlı İmparatorluğu’na toplu sürgününe adanmış ilk çalışmada, sürgünün nedeni olarak Çarlık Rusya’sının politikası gösterilmiştir (14, s. 2). Büyük Vatanseverlik Savaşı’ndan (1941-1945) sonra, ele alınan sorunla ilgili olarak iki kavram oluşturulmuştur. Bunlardan biri, imparatorluk ekolü yazarlarının yorumunu tekrarlamakla kalmayıp, çeşitli ideolojik yorumlarla geliştirilmiştir. 19. yüzyılda Kuzey Kafkasya halklarının bağımsızlık mücadelesi, yabancı ajanlar tarafından kışkırtılan gerici bir hareket olarak yorumlanmıştır. Çerkeslerin toplu sürgünü, Çerkes feodal büyüklerinin, Osmanlı ve İngiliz ajanlarının ve Müslüman din adamlarının kışkırtmasının sonucu olarak sunulmuştur. Osmanlı İmparatorluğu’na sürgün edilen Adige sayısı önemli ölçüde hafife alınmış, çarlık hükümetinin bununla hiçbir ilgisinin olmadığı iddia edilmiştir (2; 7; 34; 37).
Bu anlayış, birçok Kuzey Kafkas tarihçisi tarafından akademik eleştiriye tabi tutulmuştur. Yine de bu kavram, 1980’lerin sonuna kadar bilim ve gazete yayınlarında, ders kitaplarında ve öğretim materyallerinde çeşitli yorumlarla yaygınlığını korumuştur. Kuzey Kafkasya akademik ekolünü temsil eden bazı Kafkas tarihçileri, Çerkeslerin kitlesel sürgününü (1858-1865) bir dizi nedenin sonucu olarak görmeye başlamıştır. Başlıcaları, Çarlık Rusya’sının sömürge politikası ve Osmanlı makamlarının kışkırtıcı siyasetidir. Bu bakış açısı T.Kh. Kumukov (26), G.A. Dzidzaria (15) ve diğerlerinin eserlerinde yansıtılmıştır. Konu üzerine en kapsamlı çalışma, A.K. ve H.A. Kasumov’un “Adige Soykırımı” adlı monografisidir. Eser, Çarlık Rusya’sının Kuzey Kafkasya’yı işgalinin ve Çerkeslerin toplu sürgününün ana aşamalarını analiz eder; yazarlara göre bu, “…halk aleyhinde işlenmiş ağır bir suç, sosyoekonomik ve kültürel gelişiminin tarihsel sürecini onlarca yıl boyunca kesintiye uğratan bir soykırım, tüm Adige halkı için bir trajediydi” (22, s. 9, 197). Kuzey Kafkasya akademik ekolü yazarları, SSCB arşivlerinden çok sayıda belgeyi bilimsel dolaşıma sokarak bu sorunun incelenmesine önemli katkıda bulunmuşlardır.
1980’lerin sonlarında ve 1990’ların başlarında, Kuzey Kafkasya araştırmacıları arasında 18. ve 19. yüzyıllardaki Kuzey Kafkasya tarihine ve özellikle Çerkeslerin Osmanlı İmparatorluğu’na kitlesel sürgününe olan ilgi artmıştı. Ülkedeki demokratik reformlar ve akademisyenler üzerindeki idari ve parti baskısının ortadan kaldırılması, tarihçilerin teorilerini ve kavramlarını yayımlamalarına olanak sağladı. Bu dönemde ve 2000’lerin başlarında, Çarlık Rusya’sının Kuzey Kafkasya’yı fethi ve Çerkeslerin Osmanlı İmparatorluğu’na kitlesel sürgünü tarihine ilişkin arşiv belgeleri ve materyallerinden oluşan koleksiyonlar (1; 35; 38) ve Kuzey Kafkasya diasporalarına adanmış çalışmalar yayımlandı (27, 28, 29, 39). 18. yüzyılın ikinci yarısı ve 19. yüzyılın ilk yarısında Kuzey Kafkasya halklarının bağımsızlık mücadelesi sorunlarına dair bilimsel forumlar da düzenlendi (Mahaçkale, Haziran 1989; Koşhable, Nisan 1990; Nalçik, Ekim 1990; Krasnodar, Mayıs 1994). Bu forumlarda Kuzey Kafkasya halklarının bağımsızlık mücadelesinin gerici ve Rusya karşıtı bir nitelik taşıdığına dair anlayış eleştirildi (21; 30; 31; 42).
Forumların sonuçları ve tavsiyeleri, Kuzey Kafkasya dağlılarının çarlığa karşı mücadelesinin halkçı, özgürleştirici, sömürgecilik karşıtı ve ilerici bir nitelikte olduğunu kaydetti. Nalçik’teki konferansın sonuç ve tavsiyelerinde, Çarlık rejiminin Kuzey Kafkasya’daki politikasının “saldırgan, sömürgeci ve Adige halkının çoğunluğunun ve diğer bazı halkların boyunduruk altına alınması, soykırıma uğratılması ve anavatanlarının sınırlarının ötesine sürülmesiyle ilişkili” olduğu belirtilmiştir (30, s. 260).
Ayrıca, Osmanlı İmparatorluğu yetkililerinin bu süreçten askeri ve siyasi çıkarlar elde etmek amacıyla Çerkeslerin yeniden yerleştirilmesinde aktif olarak kışkırtıcı faaliyetlerde bulundukları da kaydedilmiştir. Krasnodar’daki konferans katılımcılarının bildirisinde şu ifade yer almıştır: “Çarlık rejiminin Kuzey Kafkasya’daki askeri-sömürgeci politikasının sonucu, çoğunluğunu Adigelerin oluşturduğu dağlıların Osmanlı Türkiye’sine yeniden yerleştirilmesi olmuştur” (21, s. 3, 4).
İncelenen dönemde, imparatorluk ekolü destekçileri de eserlerini yayımlamaya devam etmiştir. Bu ekolün anlayışının “modernleştirilmiş” bir versiyonu M.M. Bliev ve V.V. Degoev’in “Kafkas Savaşı” adlı eserinde sunulmaktadır (4). Özünde, Kuzey Kafkasya dağlılarının ataerkil-klan ilişkilerinden sınıf ilişkilerine geçiş sürecinde oldukları ve Rus topraklarına baskın düzenleyerek Rusya’yı misilleme önlemleri almaya zorladıkları söylenmektedir. Bu yazarlar, Çerkeslerin kitlesel sürgününü, bağımlı sınıfların özgürleşmesinden ve güç kaybından korkan yerel aristokrasi ve yaşlılar elitinin kışkırtmasının bir sonucu olarak yorumlar. Müslüman din adamlarını da suçlayarak “Türkiye’ye gidişi vaat edilmiş topraklara göç” olarak sunarlar. Türk hükümetinin kışkırtıcı rolü de belirtilmektedir; hükümet, Çerkeslerin “…çeşitli devlet ihtiyaçları” için yeniden yerleştirilmesiyle ilgilenmektedir. Ayrıca, Batı Avrupa elçileri tarafından dağlılar arasında yürütülen yeniden yerleşim kampanyasından da bahsedilir. Bu süreçte çarlığın rolüne ilişkin olarak şöyle denir: “Rus yönetimi göç hareketini engellemedi. Hatta bu amaçla gemiler bile tahsis etti” (4, s. 579, 580).
2000’lerin başlarında, Çerkeslerin Osmanlı İmparatorluğu’na kitlesel sürgünü sorununa ilişkin imparatorluk ekolü yazarlarının anlayışını destekleyen bilimsel çalışmalar da ortaya çıkmaya başladı (5; 23). M.M. Bliev’in “19. Yüzyıl Çerkesya’sı ve Çerkesleri” adlı eserinde, Çerkeslerin kitlesel sürgününün nedenleri olarak şunlar sıralanmıştır: Çerkesler ve Rusya arasında istikrarlı bir çatışma ideolojisi, geçiş aşamasında Çerkes toplumunun Rusya ile herhangi bir bütünleşmeyi ertelemesi; İngiltere, Türkiye, Fransa ve Polonyalı korsanların Çerkes yerleşimlerine aktif müdahalesi (5, s. 165, 166). Daha birçok garip sonuca varılmıştır. Özellikle M.M. Bliev, Rus Kafkas araştırmalarındaki yerleşik kavramları göz ardı ederek Çerkeslerin Kafkasya’nın yerli halkı değil, göçmen vb. olduğunu iddia etmektedir (5, s. 9-17). Genel olarak, imparatorluk ekolü destekçisi yazarların 20. yüzyılın sonları ve 21. yüzyılın başlarındaki eserleri bu soruna taraflı bir yaklaşım içermektedir. 1990’larda ve 2000’lerin başlarında, Kuzey Kafkasya akademik ekolü temsilcisi tarihçiler tarafından, Çerkeslerin Osmanlı İmparatorluğu’na kitlesel sürgününü analiz eden bir dizi çalışma yayımlandı. Bu çalışmalarda, Çerkeslerin Osmanlı İmparatorluğu’na kitlesel sürgünü öncelikle çarlığın sömürge politikasının ve Osmanlı yetkililerinin kışkırtıcı faaliyetlerinin bir sonucu olarak yorumlanmaktadır. Özellikle A.D. Panesh’in “19. yüzyılda (1864 öncesi) Rusya ve Türkiye , İngiltere ve Şamil İmamlığı arasındaki etkileşim sisteminde Batı Çerkesya” adlı monografisinde şu ifade yer almaktadır: “Adige muhacirliği, Çarlık rejiminin sömürge politikasının ve Türkiye’nin gerici emellerinin bir sonucuydu” (33, s. 223). Yazarın görüşüne göre, Çerkeslerin sürgün edilmesinde ekonomik ve dini faktörlerin önemli bir rol oynamış olması mümkün değildir (33, s. 223).
S.G. Kudayeva’nın “19. Yüzyılda Kuzeybatı Kafkasya’nın Adige Toplumu: Adige Toplumunun Dönüşüm ve Farklılaşma Süreçleri” adlı monografisinde, Çerkeslerin Osmanlı İmparatorluğu’na kitlesel sürgünü titiz bir şekilde analiz edilmektedir. Yazar, Adige halkının toplu sürgününün “Çarlık rejiminin öfkeli, sömürgeci ve Ruslaştırıcı politikasının” bir sonucu olduğunu belirtmektedir (25, s. 166-172, 264, 265).
W.N. Berzeg’in “Çerkeslerin Sürgünü: Sebepleri ve Sonuçları” adlı eserinde Çerkeslerin toplu sürgünü, Osmanlı İmparatorluğu ve Büyük Britanya hükümetlerinin çıkarları ve fiili işbirliğiyle çarlık rejimi tarafından gerçekleştirilen “dünya tarihinin en büyük soykırım eylemi” olarak yorumlanmaktadır. Yazar ayrıca Çerkeslerin Osmanlı İmparatorluğu’na sürgünden başka bir alternatifi olmadığını da vurgular (8, s. 161-173).
F.A. Ozovaya’nın “19. Yüzyıl Askeri Hukuku Işığında General Yevdokimov’un Planı” başlıklı makalesi, çarlık hükümetinin Kuzeybatı Kafkasya’daki askeri operasyonları sona erdirmek ve Çerkesleri Osmanlı İmparatorluğu’na toplu olarak sürgün etmek için geliştirdiği planların ayrıntılı bir analizini içermektedir (32, s. 19-44). Yazar ayrıca şunları vurgulamaktadır: “Çerkeslerin Don’a yerleştirilmesi projesine yönelik sert eleştiriler ve en önemlisi Kazakların bu planlara karşı çıkması, Çerkeslerin toplu olarak Don’a sürgün edilmesi fikrinin başarısız olmasına ve nihayetinde Batı Çerkesya sakinlerinin Osmanlı İmparatorluğu’na sürgün edilmesi planına dönüşmesine katkıda bulunmuştur” (32, s. 27). Bu kavram, 21. yüzyılın başlarında yayımlanan bazı çalışmalarda da yer almaktadır (19; 20). Kuzey Kafkasya ekolü yazarlarının eserlerinin önemli sayıda kaynağa dayanarak yazıldığını belirtmek gerekir: Arşiv ve yayımlanmış belgeler (Rus ve yabancı arşivler), anılar ve gazete literatürü.
Ayrıca 18.-19. yüzyıllarda Kuzey Kafkasya tarihine ilişkin önceki çalışmaların deneyimini de sunmaktadırlar. Son yıllarda, her iki anlayışın bileşenlerini içeren eserler de yayımlanmıştır. “Tarihsel ve Siyasi Bir Fenomen Olarak Çerkes Sorunu” adlı çalışma, her iki ekolün yazarlarının görüşlerinin sentezini sunmaktadır (6).
Dolayısıyla, Rusya’daki araştırmacıların çalışmalarında, Çerkeslerin Osmanlı İmparatorluğu’na kitlesel sürgünü (1858-1865) sorununa ilişkin iki önemli ölçüde farklı görüş günümüze kadar devam etmiştir. 20. yüzyılın sonlarında ve 21. yüzyılın başlarında, Çerkeslerin Osmanlı İmparatorluğu’na kitlesel sürgünü sorununa olan ilgi artmıştır. Bu da konunun önemini ve daha fazla araştırılması gerekliliğini göstermektedir.
(Kaynak: Rusya Bilimler Akademisi Kabardey-Balkar Bilim Merkezi Haberleri, No. 1-57, 2014)
*Rusya Bilimler Akademisi Kabardey-Balkar Bilim Merkezi Sosyopolitik Araştırma Merkezi araştırmacısı
Çeviri: Serap Canbek
1. Архивные материалы о Кавказской войне и выселении черкесов (адыгов) в Турцию (1848-1874) / Сост. Т.Х. Кумыков. Нальчик: Эль-Фа, 2003. Ч. 2. 416 с.
2. Багиров М.Д. К вопросу о характере движения мюридизма и Шамиля. М.: Госполитиздат, 1950. 32 с.
3. Берже Ад.П. Выселение горцев с Кавказа // Русская старина. СПб., 1882. Т. 33. С. 161-176, 337-363.
4. Блиев М.М., Дегоев В.В. Кавказская война. М.: Росет, 1994. 592 с.
5. Блиев М.М. Черкесия и черкесы XIX века. Краткий очерк истории. М.: Международный институт новейших государств, 2011. 192 с.
6. Боров А.Х. “Черкесский вопрос” как исторический феномен. Нальчик: Издательство КБНЦ РАН, 2012. 60 с.
7. Бушуев С.К. Из истории внешнеполитических отношений в период присоединения Кавказа к России (20-70 годы XIX века). М.: Издательство МГУ, 1955. 118 с.
8. Бэрзэдж У.Н. Изгнание черкесов. Причины и последствия. Нальчик: Тетраграф, 2012. 288 с.
9. Венюков М.И. К истории заселения Западного Кавказа (1861-1863) // Русская старина. СПб., 1878. № 5. С. 249-270.
10. Воспоминания генерал-фельдмаршала графа Дмитрия Алексеевича Милютина, 1860-1862. М.: Редакция альманаха “Российский Архив”, 1999. 559 с.
11. Гейнс К. Пшехский отряд // Военный сборник. СПб., 1866. Т. 49. № 5. С. 3-40.
12. Голос. СПб, 1876. 12(24) августа № 221.
13. Грабовский Н.Ф. Присоединение к России Кабарды и борьба ее за независимость // Сборник сведений о кавказских горцах. Тифлис, 1876. Вып. 9. С. 112-212.
14. Дзагуров Г.А. Переселение горцев. Материалы по истории горских народов. Ростов н/Д.: Севкавкнига, 1925. 202 с.
15. Дзидзария Г.А. Махаджирство и проблемы истории Абхазии XIX столетия.
Сухуми: Алашара, 1982. 530 с.
16. Дроздов И. Последняя борьба с горцами на Западном Кавказе // Кавказский
сборник. Тифлис, 1877. Т. 2. С. 387-457.
17. Духовский С. Даховский отряд на южном склоне кавказских гор в 1864 г. СПб., 1864. 140 с.
18. Зиссерман А.Л. Фельдмаршал князь Александр Иванович Барятинский 1815-1879. М., 1890. Т. 2. 458 с.
19. История Адыгеи с древнейших времен до начала XX в. Майкоп: Адыгейское рес-публиканское книжное издательство, 2009. Т. 1. 452 с.
20. Кавказская война: народно-освободительная борьба горцев Северного Кавказа в 20-60-х гг. XIX в. Махачкала: Юпитер, 2006. 520 с.
21. Кавказская война: уроки истории и современность. Материалы научной конференции. 16-18 мая 1994 г. Краснодар: КГУ,1995. 288 с.
22. Касумов А.Х., Касумов Х.А. Геноцид адыгов. Нальчик: Логос, 1992. 200 с.
23. Кипкеева З.Б. Северный Кавказ: народы, миграции территории. Ставрополь: Изда-тельство СГУ, 2008. 432 с.
24. Кокиев Г.А. Военно-колонизационная политика царизма на Северном Кавказе // Ре-волюция и горец. Ростов н/Д., 1929. № 4. С. 30-35. № 5. С. 33-38. № 6. С. 32-37.
25. Кудаева С.Г. Адыги (черкесы) Северо-Западного Кавказа в XIX веке: процессы трансформации и дифференциации адыгского общества. Нальчик: Эль-Фа, 2007. 304 с.
26. Кумыков Т.Х. Выселение адыгов в Турцию – последствие Кавказской войны. Нальчик: Эльбрус, 1994. 116 с.
27. Кушхабиев А.В. Очерки истории зарубежной черкесской диаспоры. Нальчик: Эль-Фа, 2007. 320 с.
28. Кушхабиев А.В. Черкесы в Сирии. Нальчик: Эль-Фа, 1993. 170 с.
29. Кушхабиев А.В. Черкесская диаспора в арабских странах (XIX-XX вв.). Нальчик: КБИИФЭ, 1997. 227 с.
30. Национально-освободительная борьба народов Северного Кавказа и проблемы му-хаджирства. Материалы Всесоюзной научно-практической конференции, 24-26 октября 1990 г. Нальчик: Эльбрус, 1994. 264 с.
31. Народно-освободительное движение горцев Дагестана и Чечни в 20-50-х гг. XIX в. Материалы всесоюзной научной конференции, 20-22 июня 1989 г. Махачкала: ДНЦ РАН, 1994. 360 с.
32. Озова Ф.А. План генерала Евдокимова в свете военного права XIX века // Вестник Института гуманитарных исследований Правительства КБР и КБНЦ РАН. Нальчик: КБИГИ, 2011. Вып. 18. С. 19-44.
33. Панеш А.Д. Западная Черкесия в системе взаимодействия России с Турцией, Англией и Имаматом Шамиля в XIX в. (до 1864 г.). Майкоп: АРИГИ, 2007. 240 с.
34. Покровский М.В. Из истории адыгов в конце XVIII ‒ первой половине XIX века. Краснодар: Краснодарское книжное издательство, 1989. 319 с.
35. Проблемы Кавказской войны и выселение черкесов в пределы Османской империи (20-70-е гг. XIX в.). Сборник архивных документов / Сост. Т.Х. Кумыков. Нальчик: Эльбрус, 2001. 496 с.
36. Рукевич М. Адагумский отряд // Кавказский сборник. Тифлис, 1896. Т. 17. С. 256-307.
37. Смирнов Н.А. Политика России на Кавказе в XVI-XIX веках. М.: Издательство социально-экономической литературы, 1958. 244 с.
38. Трагические последствия Кавказской войны для адыгов. Вторая половина XIX – начало XX века. Сборник документов и материалов / Сост.: Р.Х. Гугов, Х.А. Касумов, Д.В. Шабаев. Нальчик: Эль-Фа, 2000. 464 с.
39. Улаков М., Толгуров Т. “Этнос-диаспора” как модель функционирования социо-культурного пространства // Кавказоведение. М., 2003. № 4. С. 44-52.
40. Фадеев Р.А. Письма с Кавказа к редактору Московских ведомостей. СПб., 1865. 259 с.
41. Фелицин Е.Д. Князь Сефер-Бей Зан // Кубанский сборник. Т. 10. Екатеринодар, 1904. С. 2-167.
42. Черкесия в XIX веке (материалы I Кошехабльского форума). Майкоп: ИПКПО “Адыгея”, 1991. 264 с.
43. Эсадзе С. Покорение
1. Arhivnye materialy o Kavkazskoj vojne i vyselenii cherkesov (adygov) v Turciju (1848-1874) / Sost. T.H. Kumykov. Nal’chik: Jel’-Fa, 2003. Ch. 2. 416 s.
2. Bagirov M.D. K voprosu o haraktere dvizhenija mjuridizma i Shamilja. M.: Gospo-litizdat, 1950. 32 s.
3. Berzhe Ad.P. Vyselenie gorcev s Kavkaza // Russkaja starina. SPb., 1882. T. 33. S. 161-176, 337-363.
4. Bliev M.M., Degoev V.V. Kavkazskaja vojna. M.: Roset, 1994. 592 s.
5. Bliev M.M. Cherkesija i cherkesy XIX veka. Kratkij ocherk istorii. M.: Mezhduna-rodnyj institut novejshih gosudarstv, 2011. 192 s.
6. Borov A.H. “Cherkesskij vopros” kak istoricheskij fenomen. Nal’chik: Izdatel’stvo KBNC RAN, 2012. 60 s.
7. Bushuev S.K. Iz istorii vneshnepoliticheskih otnoshenij v period prisoedinenija Kavkaza k Rossii (20-70 gody XIX veka). M.: Izdatel’stvo MGU, 1955. 118 s.
8. Bjerzjedzh U.N. Izgnanie cherkesov. Prichiny i posledstvija. Nal’chik: Tetragraf, 2012. 288 s.
9. Venjukov M.I. K istorii zaselenija Zapadnogo Kavkaza (1861-1863) // Russkaja starina. SPb., 1878. # 5. S. 249-270.
10. Vospominanija general-fel’dmarshala grafa Dmitrija Alekseevicha Miljutina, 1860-1862. M.: Redakcija al’manaha “Rossijskij Arhiv”, 1999. 559 s.
11. Gejns K. Pshehskij otrjad // Voennyj sbornik. SPb., 1866. T. 49. # 5. S. 3-40.
12. Golos. SPb, 1876. 12(24) avgusta # 221.
13. Grabovskij N.F. Prisoedinenie k Rossii Kabardy i bor’ba ee za nezavisimost’ // Sbornik svedenij o kavkazskih gorcah. Tiflis, 1876. Vyp. 9. S. 112-212.
14. Dzagurov G.A. Pereselenie gorcev. Materialy po istorii gorskih narodov. Rostov n/D.: Sevkavkniga, 1925. 202 s.
15. Dzidzarija G.A. Mahadzhirstvo i problemy istorii Abhazii XIX stoletija. Suhumi: Alashara, 1982. 530 s.
16. Drozdov I. Poslednjaja bor’ba s gorcami na Zapadnom Kavkaze // Kavkazskij sbornik. Tiflis, 1877. T. 2. S. 387-457.
17. Duhovskij S. Dahovskij otrjad na juzhnom sklone kavkazskih gor v 1864 g. SPb., 1864. 140 s.
18. Zisserman A.L. Fel’dmarshal knjaz’ Aleksandr Ivanovich Barjatinskij 1815-1879. M., 1890. T. 2. 458 s.
19. Istorija Adygei s drevnejshih vremen do nachala XX v. Majkop: Adygejskoe respublikanskoe knizhnoe izdatel’stvo, 2009. T. 1. 452 s.
20. Kavkazskaja vojna: narodno-osvoboditel’naja bor’ba gorcev Severnogo Kavkaza v 20-60-h gg. XIX v. Mahachkala: Jupiter, 2006. 520 s.
21. Kavkazskaja vojna: uroki istorii i sovremennost’. Materialy nauchnoj konferencii. 16-18 maja 1994 g. Krasnodar: KGU,1995. 288 s.
22. Kasumov A.H., Kasumov H.A. Genocid adygov. Nal’chik: Logos, 1992. 200 s.
23. Kipkeeva Z.B. Severnyj Kavkaz: narody, migracii territorii. Stavropol’: Izda-tel’stvo SGU, 2008. 432 s.
24. Kokiev G.A. Voenno-kolonizacionnaja politika carizma na Severnom Kavkaze // Re-voljucija i gorec. Rostov n/D., 1929. # 4. S. 30-35. # 5. S. 33-38. # 6. S. 32-37.
25. Kudaeva S.G. Adygi (cherkesy) Severo-Zapadnogo Kavkaza v XIX veke: processy transformacii i differenciacii adygskogo obshhestva. Nal’chik: Jel’-Fa, 2007. 304 s.
26. Kumykov T.H. Vyselenie adygov v Turciju ‒ posledstvie Kavkazskoj vojny. Nal’chik: Jel’brus, 1994. 116 s.
27. Kushhabiev A.V. Ocherki istorii zarubezhnoj cherkesskoj diaspory. Nal’chik: Jel’-Fa, 2007. 320 s.
28. Kushhabiev A.V. Cherkesy v Sirii. Nal’chik: Jel’-Fa, 1993. 170 s.
29. Kushhabiev A.V. Cherkesskaja diaspora v arabskih stranah (XIX-XX vv.). Nal’chik: KBIIFJe, 1997. 227 s.
30. Nacional’no-osvoboditel’naja bor’ba narodov Severnogo Kavkaza i problemy muhadzhirstva. Materialy Vsesojuznoj nauchno-prakticheskoj konferencii, 24-26 oktjabrja 1990 g. Nal’chik: Jel’brus, 1994. 264 s.
31. Narodno-osvoboditel’noe dvizhenie gorcev Dagestana i Chechni v 20-50-h gg. XIX v. Materialy vsesojuznoj nauchnoj konferencii, 20-22 ijunja 1989 g. Mahachkala: DNC RAN, 1994. 360 s.
32. Ozova F.A. Plan generala Evdokimova v svete voennogo prava XIX veka // Vestnik Instituta gumanitarnyh issledovanij Pravitel’stva KBR i KBNC RAN. Nal’chik: KBIGI, 2011. Vyp. 18. S. 19-44.
33. Panesh A.D. Zapadnaja Cherkesija v sisteme vzaimodejstvija Rossii s Turciej, Ang-liej i Imamatom Shamilja v XIX v. (do 1864 g.). Majkop: ARIGI, 2007. 240 s.
34. Pokrovskij M.V. Iz istorii adygov v konce XVIII – pervoj polovine XIX veka. Krasnodar: Krasnodarskoe knizhnoe izdatel’stvo, 1989. 319 s.
35. Problemy Kavkazskoj vojny i vyselenie cherkesov v predely Osmanskoj imperii (20-70-e gg. XIX v.). Sbornik arhivnyh dokumentov / Sost. T.H. Kumykov. Nal’chik: Jel’-brus, 2001. 496 s.
36. Rukevich M. Adagumskij otrjad // Kavkazskij sbornik. Tiflis, 1896. T. 17. S. 256-307.
37. Smirnov N.A. Politika Rossii na Kavkaze v XVI-XIX vekah. M.: Izdatel’stvo social’no-jekonomicheskoj literatury, 1958. 244 s.
38. Tragicheskie posledstvija Kavkazskoj vojny dlja adygov. Vtoraja polovina XIX – nachalo XX veka. Sbornik dokumentov i materialov / Sost.: R.H. Gugov, H.A. Kasumov, D.V. Shabaev. Nal’chik: Jel’-Fa, 2000. 464 s.
39. Ulakov M., Tolgurov T. “Jetnos-diaspora” kak model’ funkcionirovanija socio-kul’turnogo prostranstva // Kavkazovedenie. M., 2003. # 4. S. 44-52.
40. Fadeev R.A. Pis’ma s Kavkaza k redaktoru Moskovskih vedomostej. SPb., 1865. 259 s.
41. Felicin E.D. Knjaz’ Sefer-Bej Zan // Kubanskij sbornik. T. 10. Ekaterinodar, 1904. S. 2-167.
42. Cherkesija v XIX veke (materialy I Koshehabl’skogo foruma). Majkop: IPKPO “Adygeja”, 1991. 264 s.
43. Jesadze S. Pokorenie
